INTROBOOK - OPRAWY


	OPRAWY KSIĄŻEK RĘCZNE I MASZYNOWE Ze względu na technologię stosowaną w introligatorstwie rozróżniamy kilka zasadniczych typów opraw. Broszura. Blok książki jest osłonięty miękką okładką z kartonu. W tym typie oprawy spotyka się szycie prowizoryczne ułatwiające późniejszą oprawę, szycie drutem z boku książek o niewielkiej objętości, przeznaczonych do krótkotrwałego używania, trwałe szycie wzmocnione na grzbiecie merlą. Przy tym ostatnim sposobie książka jest przygotowana jak do oprawy i wklejana w okładkę z kartonu z użyciem wyklejek. Karton. Książki o niewielkiej objętości oprawione w okładziny z tektury. Szycie wzmocnione paskami płótna lub merlą. Istnieją dwa zasadnicze rodzaje kartonu. Równocięta: z płótnem naklejonym bezpośrednio na grzbiet i wklejany w oddzielnie wykonaną okładkę. Okładka może być oklejona całkowicie papierem lub mieć grzbiet z płótna, a okładzinę całkowicie pokrytą papierem. Oprawa kartonowa wklejana książek nakładowych o większej objętości nosi w przemyśle nazwę półpłótna. Półpłótno. Oprawa z okładzinami z tektury. Blok książki jest szyty trwale. Przy oprawach nakładowych okładka ma grzbiet z płótna, a okładziny całkowicie pokryte papierem. Blok książki jest wklejany na woreczek. Przy oprawach ręcznych płótno z grzbietu zachodzi na okładziny na szerokość dwóch do kilku centymetrów. Narożniki okładzin są wzmocnione płótnem. Wierzch okładek jest oklejony papierem. Oprawy organiczne ręczne pomimo podobnego wyglądu zewnętrznego i tej samej nazwy mają odmienną technologię. Płótno. Oprawa jest całkowicie oklejona płótnem. Blok książki musi być starannie przygotowany, trwale szyty i wklejany w okładkę. Półskórek i oprawa w skórę. Nazwy odnoszą się przede wszystkim do zastosowania skóry przy wykonaniu okładek. Przy półskórku skóra zachodzi z grzbietu na okładziny na szerokość kilku centymetrów i jest użyta do wzmocnienia rogów. Wierzch okładzin może być pokryty papierem lub płótnem. Przy oprawie w skórę cała okładka jest nią pokryta. Blok książki po szczególnie starannymi przygotowaniu ma grzbiet oporkowany. Istotne znaczenie dla wartości oprawy ma sposób łączenia okładek z książka. Spotyka się półskórki i skóry wklejane w oddzielnie wykonaną okładkę oraz oprawy organiczne. Ten ogólnie przyjęty podział jest częściowo wynikiem zewnętrznego wyglądu oprawionych książek. W miarę stosowania na oprawę droższego materiału staranniej i trwalej opracowuje się blok książki. Możliwości technologiczne, szczególnie przy oprawie ręcznej, są bardzo różnorodne i pozwalają na liczne kombinacje zmieniające wartość oprawy w ramach ustalonych nazw. Bardziej istotny pod względem technologicznym jest podział na oprawy wklejane w okładkę i oprawy organiczne. Oprawy organiczne. Blok książki musi być starannie przygotowany, trwale szyty i oporkowany. Okładziny są zawieszane na sznurkach lub tasiemkach. Materiał użyty do oklejenia oprawy jest zaciągany bezpośrednio na książce. Zdobienie wykonuje się ręcznie. W zależności od użytych surowców oprawy mogą nosić nazwę półpłótna, płótna, półskórka lub oprawy w skórę. BROSZURY Przy przejmowaniu druków z drukarni dokonuje się sprawdzenia ich jakości i ilości. Ryzy po 500 arkuszy układa się na specjalnych podestach, przekładając paskami papieru z zaznaczonym numerem sygnatury. Składowane arkusze muszą mieć zapewnione odpowiednie warunki klimatyczne oraz przewiew z boków i z dołu. Do broszurowania musimy rozciąć arkusze. Jest to praca odpowiedzialna i od dokładności krajacza zależy w dużej mierze jakość dalszej produkcji. Po skontrolowaniu systemem przegarniania prawidłowego ułożenia arkuszy w ryzach przystępujemy do ich zrównania. Na specjalnym stole rozdmuchuje się strumieniem powietrza za pomocą dmuchawy wierzchnie arkusze ryzy. Chwytając mocno z boku po kilkanaście arkuszy, przenosimy je na pochyły stół utrząsarki. Marki i marginesy dosuwamy do kątowników ograniczających. Drgania stołu utrząsarki napędzanego mechanicznie dokładnie wyrównują spulchnioną powietrzem ryzę. Do ręcznego wyrównywania kładziemy ryzę markami do siebie, a marginesem z lewej strony., Prawą ręką chwytamy mocno około 100 arkuszy w górnym prawym rogu. Uchwycony rag przechylamy z położenia poziomego ku środkowi ryzy i puszczamy go. Podobnie postępujemy z lewym rogiem. Kilkakrotne przechylenie rogom ruchem wahadłowym powoduje schodkowe rozsunięcie się arkuszy. Między arkusze dostaje się powietrze, które ułatwi przesuwanie się ich w czasie równania. Podnosimy arkusze ku górze i rozluźniając uchwyt, uderzamy o stół. Brzegi arkuszy równają się kolejno (opadając na stół). Po wyrównaniu brzegów długich, a następnie krótkich, układamy zrównaną paczką; na stole i usuwamy z niej powietrze, wygładzając rękoma od środka ku bokom. Zrównane arkusze przenosimy na stół krajarki i puszczamy dopiero wtedy, gdy ułożą się całą powierzchnią, a następnie dosuwamy do listew oporowych i marginesu bocznego. Gdy cała ryza jest na maszynie, wysuwamy ją trochę i dobijamy lekko z powrotem. Przecinając ryzy przytrzymujmy w całym nakładzie nowo powstające marginesy identyczne z marginesami z drukarni przy markach i marginesach. Zbieranie arkuszy W celu skompletowania książki złożone arkusze należy żebrać w kolejności sygnatur. Przy ręcznym zbieraniu paczki arkuszy układa się na stole w dwóch rzędach. W pierwszym rzędzie układa się arkusz od pierwszego do środkowego, w drugim od końcowego do środkowego. Przy tym sposobie ułożenia, przechodząc od lewej strony ku prawej i z powrotem, możemy kolejno ułożyć całą książkę i zacząć zbieranie od początku. Przed układaniem arkuszy musimy sprawdzić każdą paczkę. Należy przy tym wyłapać źle złożone lub ewentualnie zamieszane obce arkusze. Pod drugi rząd podstawia się półeczkę, aby górował nad pierwszym lub ustawia się większą ilość arkuszy. Wierzchnia paczka arkuszy musi być zwrócona górnym brzegiem do zbierającego. Ostatnie arkusze należy przeliczyć dla ilościowej kontroli nakładu i zaznaczyć farbą na grzbiecikach przy górnym brzegu. Ma to duże znaczenie przy rozdzielaniu od siebie bloków książek. Zaczynamy zbierać od ostatniego arkusza leżącego na początku drugiego rzędu. Prawą ręką ściągamy go ze stołu i podajemy do ręki lewej. Zbierając kolejno arkusze drugiego, a w powrotnej drodze pierwszego rzędu, otrzymamy książkę z arkuszem tytułowym na wierzchu. Pierwszą zebraną książkę należy sprawdzić dla upewnienia się o prawidłowości układu arkuszy na stole. Rozłożenie książki w pojedynczym rzędzie na dwóch równoległych stołach pozwala na zbieranie arkuszy jednocześnie przez dwie osoby. Przy książkach wieloarkuszowych, jak np. encyklopedie, zbieranie wykonują dwie osoby na sąsiednich stolach. Pierwsza zbiera początkowe arkusze, druga końcowe, łącząc je potem w całości. Zbierane książki równa się i kontroluje. Przy czynności tej bardzo pomocne są sygnatury grzbietowe (znaki sygnalne). Przygotowanie do wklejania. Blok książki złożony z oddzielnych arkuszy musi być zmontowany w jedną całość: Kilku arkuszowe broszury szyje się drutem z boku, wieloarkuszowe nićmi bez użycia materiału grzbietowego. Pracę tę wykonuje się maszynowo. Ręczne szycie broszur stosuje się w wyjątkowych przypadkach i przy broszurach bibliofilskich. Zszyte maszynowo bloki książek prasuje się w prasach uderzeniowych. Krótkie, mocne prasowanie zapewnia spoistość bloku, z którego zostało wypchnięte powietrze, oraz jednakową szerokość grzbietów całego nakładu. Wpływa to decydująco na ułatwienie dalszej obróbki maszynowe. Jeżeli broszura będzie równocięta, sprasowane książki są przesyłane do zaciągania w okładki. Bloki książek które mają być zaciągnięte w okładki z wystającymi kantami, musimy obciąć. Grzbiety książek szytych nićmi okleja się rzadkim klejem, wcierając go między arkusze, rozdziela przecinając łączące je nićmi, suszy na stosach i obcina na trójnożu Zaciąganie broszury. Broszury mogą być okładkowane różnymi sposobami: okładka może być przyklejona tylko w grzbiecie albo przyklejenie może zachodzić 5 mm na pierwszą i ostatnią stronę książki. Broszura bywa obcinana łącznie z okładką (tzw. równocięta) lub blok broszury po obcięciu jest wklejony w okładkę o formacie nieco większym (broszura z kantami). Czasami jest stosowana broszura szyta jak do oprawy z wyklejkami, wyokrąglona w grzbiecie, wklejona i podklejona w okładkę z kartonu. Nie jest to szczególnie szczęśliwe rozwiązanie, gdyż okładka łatwo się niszczy, a powtórne oprawienie napotyka na duże trudności. Obcinanie Zaciągnięte broszury, bloki broszur do wklejania w okładkę z kantami oraz bloki książek do oprawy kartonowej obcina się na trójnożu. Krajacz równa paczkę książek (wsadkę) w grzbiecie i w górze następnie dosuwa ją do deski oporowej i kątownika bocznego, wysuniętego z maszyny siodełka. Po włączeniu trójnoża siodełko podsuwa książki pod noże. Przyciśnięte z góry bloki są obcinane jednocześnie z dwóch stron bocznymi nożami działającymi na tej samej zasadzie co nóż na krajarce jednonożowej. Po cofnięciu się noży bocznych wsadka zostaje obcięta z przodu za pomocą noża przedniego. Po obcięciu paczka książek zostaje przesunięta na drugą stronę maszyny, Praca na trójnożu jest wydajna i ciągła, przy czym książki nie powracają juz do rąk tego samego pracownika, jak to miało miejsce przy obcinaniu na krajarce jednonożowej. Istotne dla pracy trójnoża jest kalibrowanie grubości grzbietów książek i dokładność prac poprzedzających obcinanie. Broszura klejona Produkcji bloków, kwitariuszy, tanich broszur, a nawet przy oprawie stosuje się montowanie bloku bez szycia arkuszy. Na jednym arkuszu drukuje się kilka kolumn tej samej strony, np. tytułowej, na drugim po jednej stronie drukuje się paginę trzecią, po drugiej stronie paginę czwartą, na trzecim arkuszu paginę piątą i szóstą itd. Arkusze zebrane kolejno tworzą całość książek, których jest tyle ile kolumn drukowano. Po rozcięciu paczki arkuszy otrzymujemy książki składające się z pojedynczych kartek. Grzbiety okleja się klejem syntetycznym i wkleja się przez papier z podkładką w okładki broszurowe (książki) lub łączy papierem z podkładką kartonową (kwitariusze, bloki). Dodatkowym wzmocnieniem łączenia jest wykonywanie nacięć na grzbietach. Uchwycenie klejem pojedynczych kartek jest dosyć niepewne i bez załamania arkuszy na grzbiecie stosować można obecnie tylko do bloków nie wymagających dużej wytrzymałości. OPRAWY KARTONOWE Po sfalcowaniu arkuszy do pierwszej i ostatniej składki przykleja się wyklejki z załamanego na pół papieru. Arkusze książki zbiera się, a następnie szyje na sznurki lub tasiemki, a przy szyciu maszynowym używa się merli jako materiału grzbietowego. Oklejanie grzbietów książek. Przystępując do oklejania grzbietów, paczki książek równa się w grzbiecie i w górze, uderzając o kamienną płytkę. Paczki książek układa się w stos zwracając uwagę, aby grzbiety i góra tworzyły pionowe ściany. Przy naszytych grzbietach pomiędzy paczki książek wsuwa się od strony żłobkowej kliny wyrównujące grubość bloków do szerokości grzbietów. Pod stosem i na jego wierzchu kładziemy deski. Oklejone książki zdejmujemy kolejno ze stosu i równamy na kamieniu, uzyskując "grzbiet płaski". Należy zwracać szczególną uwagę, aby grzbiet i góra były prostopadłe do płaszczyzny książki. Odstawiając książki do wyschnięcia, układamy je grzbietami raz w jedną, raz w drugą stronę i wysuwamy grzbiety nieco poza brzeg żłobkowy książki leżącej niżej. Przy układaniu należy unikać pobrudzenia wyklejek, sklejenia się ze sobą książek lub zwichrowania bloku. Karton równo cięty Ten rodzaj oprawy był stosowany przy brulionach i tanich książkach. Obecnie wypierają go oprawy plastykowe. Grzbiet pozostawiamy prosty. Końce sznurków, na które była szyta książka, wsuwamy w przecięcie trzepaczki i przesuwając tępą stroną noża, roztrzepujemy je aż do uzyskania miotełki z rozdzielonych włókien. Miotełki włókien przyklejamy wachlarzowato na przednią i tylną wyklejkę. Tasiemki przyklejamy do wyklejek pod kątem prostym względem grzbietu. Suszymy wysuwając grzbiety na zewnątrz ustawianej kolumny. Wyklejki smarujemy klejem i nakładamy na nie tektury przycięte do formatu książki. Odstęp tektury od grzbietu powinien wynosić 3-5 mm, w zależności od grubości tektury. Zaprasowane książki pozostawiamy do wyschnięcia: Na grzbiet przycinamy paski z płótna równe wysokości książki i zachodzące 10 mm na tektury. Przy grzbietowej krawędzi frontowej okładziny. Książki z naklejonymi tekturami i zaciągniętymi grzbietami obcina się od strony żłobkowej na krajarce jednonożowej. Po obcięciu brzegu żłobkowego na okładkę nakleja się ozdobny lub z wydrukowanym tytułem papier. Brzeg przy grzbiecie nakleja się w odległości 2 mm od krawędzi tektury, przyciera papier na całej powierzchni i podwija go na szerokość 5 mm wyłącznie poprzez krawędź obciętą. Górę i dół książki przycina się po wyschnięciu obleczenia. Kartony wklejane w okładkę Kilku arkuszowe książki szyte nićmi przy użyciu merli jako wzmacniającego materiału grzbietowego tworzą po oklejeniu zwarte i dość trwałe bloki. Po odpowiednim przygotowaniu bloki są wklejane w osobno wykonane okładki i noszą nazwę kartonów wklejanych. Poniżej podane są czynności stasowane przy tej technice. Przy odpowiednio staranniej pracy i małych zmianach czynności te są wykonywane przy oprawie w półpłótno i płótno. Wyokrąglanie książek. Podsuszone po oklejaniu bloki książek mają grzbiet prosty. W tym stanie obcina się je z trzech stron na krajarce lub trójnożu. W dalszej pracy grzbiety należy wyokrąglić. Książkę podsuwa się na żłobkowanej płycie maszyny "obijaczki" pod żłobkowaną wahającą się stalową poduszkę. Przechylająca się poduszka uderza od środka grzbietu znajdujące się coraz wyżej arkusze pchając je ku przodowi. Powoduje to wyokrąglenie górnej części książek. Po jej obróceniu wyokrąglamy drugą stronę. Jeżeli wyokrąglenie jest nie symetryczne możemy je poprawić ponownie obijając poprzednią stronę książki, tym razem nie dosuwając jej całkowicie pod poduszkę. Odstęp poduszki od żłobkowanej płyty powinien równać się połowie szerokości grzbietu. Poduszka powinna być wysunięta tak, aby chwytała cały grzbiet książki nie odciskając się na wyklejkach. Przy obijaniu ręcznym książkę kładzie się na płask na kamieniu. Bokiem młotka uderzamy w grzbiet książki za grzbietem pierwszego arkusza. Ostry kant decydujący o granicy pomiędzy: powierzchnią bloku a grzbietem powinien zostać nie naruszony. Uderzane arkusze przesuwają się ku żłobkowi. Grzbiet obijamy z obu stron, przechodząc uderzeniami poza jego środek, palcami ściągamy wierzchnie arkusze ku sobie, a dużym palcem pchamy środek ku grzbietowi. Należy zwracać uwagę, aby książka leżała na kamieniu całą swoją powierzchnią. Obijanie wykonuje się przy grzbietach lekko wilgotnych, aby nie popękał klej nałożony przy oklejaniu. Jeżeli grzbiety były przesuszone, trzeba je lekko zwilżyć. Wyokrąglenie książki przyczynia się do estetycznego wyglądu, ułatwia oprawę i otwieranie książki. Kapitałkowanie i naklejanie papieru na grzbiet ma na celu wzmocnienie połączenia pomiędzy arkuszami i ozdobienie krawędzi grzbietowych kolorowym brzegiem kapitałki. Partię książek wyokrąglonych ustawia się w równą kolumn. Oba końce grzbietów smaruje się klejem na szerokość 10 mm. Przez całą kolumnę od góry do dołu nakleja się kapitałkę. Wypukła, kolorowa część kapitałki powinna całkowicie wystawać ponad krawędzie grzbietu. Po przytarciu kapitałki smarujemy klejem wszystkie grzbiety. I na całą kolumnę naklejamy jeden arkusz mocnego papieru sięgającej od kapitałki do kapitałki (kierunek włókien papieru wzdłuż grzbietów). Przecieramy kolejno od góry ku dołowi, wprowadzając papier w zagłębienia pomiędzy książkami. Papier ma na celu wzmocnienie połączenia arkuszy i musi sięgać od pierwszego do ostatniego arkusza każdego egzemplarza. Rozdzielając książki, rozcinamy ostrym nożem kapitałkę i papier. Ułożenie książek po tym zabiegu decyduje o ich kształcie. Okładki do kartonów wklejanych robimy osobno. Wymiary przycinanych tektur bierze się przed wyokrągleniem grzbietu książki. Szerokość tektur powinna się równa szerokości książki po obcięciu. Wystający kant otrzymujemy przez lekkie odsunięcie tektury od grzbietu. Wysokość tektur musi uwzględniać kanty przy górnym i dolnym brzegu książki. Na grzbiet dajemy papier lub karton jednowarstwowy o długości równej wysokości tektury, a szerokości mierzonego w poprzek grzbietu z dodaniem 1 mm. Nazywamy go grzbietówką. Długość płótna na grzbiety musi być większa o 20-30 mm od wysokości okładek, aby z obu stron można było podwinąć po 10-15 mm. Szerokość płótna uwzględnia szerokość grzbietówki, 3-5 mm odstęp z każdej strony między grzbietówką a tekturami i 2 razy 10 mm do nałożenia na tektury. Płótno smarujemy klejem. Na środek kładziemy grzbietówkę, a z obu stron w 3-5 milimetrowych odstępach od niej kładziemy tektury. Po przyciśnięciu tektur ostrożnie odwracamy okładkę i przycieramy dłonią płótno przez mocny papier, a następnie wąskim brzegiem kostki. Po ponownym odwróceniu okładki zaginamy i przyklejamy podwinięcia. Okładki z ekrudy mogą być złocone po przesuszeniu, natomiast z kalika i libroidu należy wysuszyć. Wyginanie grzbietów okładek. Grzbiety wyschniętych okładek wyginamy ręcznie na drewnianych listwach zwanych wyginarkami. Listwa ma z jednego końca zacięcia do opierania o stół, z drugiego poprzeczną listwę umożliwiającą się oparcie jej o brzuch. Jedna krawędź z wyokrągleniem półkulistym o średnicy l5 mm służy do wyginania szerokich, przeciwległa wąska krawędź jest używana do wyginania wąskich grzbietów. Wklejanie książek jest czynnością polegającą na łączeniu książek z okładką. Do wklejania ustawiamy stos książek z prawej strony, a wygięte okładki przed sobą. Wklejający układa książki posmarowaną stroną na tylnej okładce, zwracając uwagę na równość marginesów, i zamyka okładkę, sprawdzając marginesy strony tytułowej. Po otworzeniu okładki odkłada książki na stos po lewej stronie. Przyklejona tylnymi wyklejkami paczka książek wraca do smarującego. Następuje pokrycie klejem przedniej wyklejki, zamknięcie okładki, sprawdzenie marginesów i książki wędrują do prasy. Zaprasowane początkowo silne luzuje się po 5 minutach. Książki wystawione z prasy przyciska się deską i ciężarkami aż do wyschnięcia. Wykończanie kartonów. Oprawione kartony przegląda się następnego dnia. Przy krawędziach tektur od strony grzbietu wypala się wgłębienia w płótnie za pomocą ogrzanej stalowej wpalaczki lub liniaka. Po otworzeniu książki usuwa się zauważone błędy. Sklejone brzegi wyklejek rozdziela się nożem, usuwa się ślady kleju itp. Na zakończenie, książki kartkuje się pobieżnie i po kontroli techniczne pakuje. OPRAWY WKLEJANE ( PÓŁPŁÓTNO I PŁÓTNO) Oprawa książki ułatwia czytelnikowi korzystanie z niej i przedłuża jej żywot. Ma to szczególne znaczenie dla bibliotek których książki bywają "zaczytywane" przez czytelników. W przypadku udostępnienia broszury, w krótkim czasie kartki książki zostają wyłamane w grzbiecie ku przodowi, nici pękają, książka się deformuje i ulega zniszczeniu. Aby temu zapobiec zakupione książki broszurowe natychmiast powinno się dać do oprawy. Pierwszą czynnością introligatora jest skontrolowanie stanu książki. Następnie książki dobiera się formatami i partiami bierze do oprawy. Przystępując do kolejnych czynności, zaczyna się zawsze od książek największego formatu. Ilustracje przyklejane lub wkładane do składek nie mają paginacji. Aby zapobiec pomyłkom, na wszystkich ilustracjach naznaczamy delikatnie numer strony, przy której są umieszczone. podobnie postępujemy z mapami. Przygotowanie książek do oprawy Oczyszczanie arkuszy. Przy grzbiecikach składek pozostają resztki kleju. Trzeba je usunąć palcami lub przeciągając wzdłuż grzbieciku tępą stroną noża. W dziury po wypychaczach dostaje się czasem klej, przenikając do środka składki. Są to tak zwane "gwoździe", które należy usunąć. Pierwszy i ostatni arkusz należy szczególnie starannie oczyścić. Klej nałożony na brzeg arkuszy przy broszurowej okładce czterozłamowej ścina się bardzo ostrym nożem, starając się nie rozerwać kartki. Przy wyjątkowo niestarannej broszurze, jeżeli pierwsza strona jest bardzo poklejona, można ją włożyć do ciepłej wody i zmyć klej miękkim pędzelkiem. Przy broszurach "zaczytanych" rozdzielone składki wyłamujemy przy grzbiecie ku tytułowi, aby zlikwidować ich deformacje. Wyklejane książki. Osłabione grzbieciki składek należy wzmocnić paskami płótna, peluru lub muślinu, a ubytki stron wyłatać papierem dobranym kolorem i grubością. Zewnętrzne kartki pierwszego, drugiego, przedostatniego i ostatniego arkusza wyklejamy wewnątrz załamania paskami cienkiego białego, apreturowanego płótna. Pasek szerokości około 10 mm powinien być przyklejony klejem na szerokość 6 mm od strony okładki, a 4 mm od strony, bloku książki. W wewnętrzne kartki pierwszej i ostatniej składki wklejamy 4-milimetrowy pasek muślinu (pod nitkę). Arkusze te najbardziej są narażone na zniszczenie, dlatego należy je starannie wzmocnić. Przy dalszych składkach lekkie rozdarcie grzbiecików wykleja się wewnątrz załamania wąskimi 4-milimetrowymi paskami. Rozerwane zewnętrzne kartki składek pozbawia się strzępów, odcinając krawędzie grzbietowe na nożykach, i dokleja do odpowiedniej szerokości paska papieru. Przy doklejaniu do paska smaruje się zawsze na szerokość 3 mm po stronie parzystej kartek i przykleja Po dwóch stronach paska z pozostawieniem odstępu równego szerokości odciętych poszarpanych brzegów. Odstęp sprawdzamy pod światło przed przycieraniem. Sfazowane rozdarcia stron skleja się klejem po lekkim zwilżeniu brzegów. Papier rozszerzając się powoduje nałożenie na siebie krawędzi rozdartych, co może wystarczyć do ich sklejenia. Przy równych krawędziach rozdarcia smarujemy klajstrem na szerokość 2-3 mm dookoła uszkodzenia i naklejamy po obu stronach kartki cienką bibułkę. Bibułka musi być większa od miejsca uszkodzenia o 15 mm z każdej strony. Po wysuszeniu bibułki zdziera się w kierunku miejsc klejonych, uzyskując łagodne zrywanie się jej włókien aż do zaniku. Ten sposób reperacji nazywamy "do zdarcia". Po zerwaniu bibułki łatane miejsce wygładza się kostką przez papier. Ubytki uzupełnia się dobranym papierem przyklejonym "do zdarcia" lub łatką dopasowaną do ubytku, przy czym należy ostrym nożem sfazować brzegi kartki reperowanej i łatki. Wszystkie większe reperacje najlepiej jest wykonać po zwilżeniu łatanego obiektu i łatek między wilgotnymi bibułami. Ilustracje pojedyncze dokleja się do paseczków płótna lub papieru, którego szerokość musi wystarczyć na podłożenie pod grzbiecik składki, przy której je umieszczamy. Każde klejenie, po sprawdzeniu jego prawidłowości, przycieramy przez cienki karton, a następnie kładziemy między białe formatowe tektury do wysuszenia. W pół godziny po reperacji tektury zmieniamy na suche i po ponownym przyciśnięciu deskami zostawiamy na kilka godzin. Części składek i składki nie reperowane odkładamy kolejno na stos z boku stołu, aby przy kompletowaniu książki nie popełnić omyłek. Kompletowanie książki. Karty reperowane wyjmuje się spomiędzy tektur i kolejno dołącza do składek. Załamanie użytych do reperacji pasków płóciennych wykonujemy za pomocą kostki i linii. Przy starannych oprawach należy arkusze przeskładać, aby kolumny druku padały na siebie i przeciągnąć kostką w grzbiecie. Aby ułożone kartki nie rozsunęły się, na grzbiecie wykonujemy nacięcie nożyczkami. Cyrklem nastawionym wg najmniejszego górnego marginesu książki zaznaczamy jego szerokość na marginesach pozostałych składek i w nożycach obcinamy wg oznaczeń dla uzyskania w całej książce równego odstępu kolumny druku od górnego brzegu. Reperowane grzbieciki bywają czasem znacznie pogrubione i wtedy muszą być zbite przed prasowaniem. Cztery składki równamy między twardymi tekturkami formatowymi i przyciskamy ich brzeg żłóbkowy w prasie lub krajarce. Płaską stroną młotka uderzamy wzdłuż grzbietu raz koło razu, przytrzymując trochę młotek po każdym uderzeniu (zbyt mocne uderzenie może spowodować "spalenie" grzbietu - skruszenie papieru). Po zbiciu całej książki możemy wzmocnić grzbieciki nie reperowanych uprzednio składek. Na cienki papier kładziemy posmarowany 3 milimetrowy pasek jawy, o gramaturze 40-60 g/m2, przykładamy do niego grzbiecik nie reperowanej składki i lamujemy za pomocą papieru. Wyreperowana i skompletowana książka jest prasowana w ciągu trzech dni. Do prasy książkę układa się bardzo starannie. Między deski kładzie się zrównane w twardych tekturach lub blachach formatowych składki w ilości 5-6 sztuk. Paczki składek przegrodzone deskami muszą leżeć grzbietami na przemian raz w jedną, raz w drugą stronę, aby równomiernie zostały zaprasowane. Do pierwszych i ostatnich arkuszy należy dołączyć wykonane dzień wcześniej wyklejki i razem zaprasować. Do zwykłych opraw w płótno blok książki dzieli się na dwie lub więcej części, które przekłada się grzbietami na przemian i prasuje się razem pomiędzy deskami. Grzbiety i górne brzegi składek muszą być równomiernie cofnięte w głąb prasowanej paczki. Po wyjęciu z prasy książki kompletuje się i kontroluje ich ułożenie. Opracowanie bloku książek. Z chwilą gdy uzyskaliśmy pewność, że książka, jest w całkowitym porządku, przystępujemy do narzynania grzbietów szycia i oklejania . Przy szyciu ręcznym stosuje się przeważnie wyklejki podwijane pod pierwszy i ostatni arkusz. Po uszyciu, za pierwszym arkuszem znajduje się wychodząca spod niego zaginka, którą przyklejamy do drugiego arkusza. Książki układamy na brzegu stołu, otwieramy między pierwszym a drugim arkuszem i arkusz pierwszy opuszczamy poza krawędź stołu. Zaginka staje się łatwo dostępna. Smarujemy ją klejem, a nadmiar kleju ścieramy. Kładąc pierwszy arkusz na swoje miejsce, regulujemy dokładnie jego równe ułożenie względem grzbietu i górnego brzegu. Książki z przyklejoną zapinką wyklejki układa się w stos, chowając w głąb ich grzbiety. Książki z wyklejkami szytymi mają zapinkę znajdującą się przed pierwszym arkuszem. Aby nie przyklejać jej do pierwszego arkusza, przy szyciu wkłada się go w zapinkę z papieru. Przy tym rozwiązaniu skleja się ze sobą dwie zapinki. Szycie ręczne powoduje "narośnięcie" grzbietu, które likwidujemy przez zbicie młotkiem. Książkę zrównaną między twardymi tekturami zaprasowuje się brzegiem żłobkowym, pozostawiając swobodny dostęp do grzbietu. Płaską stroną młotka uderza się przez tekturę w grzbiet raz koło razu. Grzbieciki ulegają sprasowaniu, a nitki układają się wewnątrz arkuszy. Nie należy uderzać młotkiem na zewnątrz plątników, gdzie nie ma nitek. Grzbiet po tym zabiegu musi mieć jednakową szerokość. Rozluźnione w czasie zbijania sznurki lub tasiemki naciąga się ręcznie i przykleja do scyzur lub wyklejek. Do obcinania na krajarce jednonożowej oznacza się na wyklejkach miejsca cięcia. Zasadą jest pozostawianie jak największych marginesów. Obcinamy najpierw brzeg żłobkowy całej partii oprawianych książek, zaczynając od największej. Obcięcie dolnego brzegu książki musi być prostopadłe do grzbietu. Przy książkach formowanych z broszury obcinanej musimy stwierdzić czy góra była prawidłowo cięta, przy czym może zaistnieć konieczność obcinania dołu książki wg linii zaznaczonej ołówkiem na wyklejce. Przy oprawianiu broszury nie obcinanej, kąt miedzy górą książki a grzbietem jest minimalnie rozwarty z powodu odchyleń brzegu przy składaniu. Przy obcinaniu tych książek, po dosunięciu górnym brzegiem do oporu tylnego w krajarce, minimalnie rozchylamy od oporu górny brzeg książki przy grzbiecie. Równa płyta przyciskająca książki od góry zgniotłaby krawędzie grzbietu, deformując starannie wykonany blok. Aby tego uniknąć, przykleja się do niej klocki wykonane z białej tektury. Klocek z przodu prosty, z tyłu fazowany ma z prawego boku zaokrągloną fazę. Do obcięcia dolnego brzegu podsuwamy książkę pod klocek, układając grzbiet z prawej strony tuż przy fazie z boku. Po obcięciu: dolnego brzegu zaginamy wyklejkę, przykładając jej brzeg do grzbietu. Jeżeli róg dolny pada na róg grzbietowy, cięcie jest prawidłowe. Obracamy książkę i obcinamy brzeg górny. Przy książkach ze złożonymi mapami niedostatecznie przyciśnięty brzeg mógłby ulec poszarpaniu. Aby temu zapobiec, między kartki wkład się makulaturę, dosuwając ją do map. Ilość wypełniającej makulatury zależy od grubości złożonej mapy. Grzbiety książek wyokrągla się ręcznie lub maszynowo po uprzednim zwilżeniu Po ich równym ułożeniu się na stosach, przez środek krawędzi górnej grzbietu nakleja się zakładkę. Tasiemka rozłożona po przekątnej bloku książki musi wystawać poza jej brzegi. Kapitałkę nakleja się na pojedyncze książki. Po przyklejeniu brzeg kapitałki odcina się nożyczkami i podkleja luźne nitki. Na grzbiet nakleja się papierowy woreczek zachodzący na brzegi kapitałki. Wykonanie okładek Przycinanie tektur na okładki. Wymiary tektur bierze się z obciętego bloku książki przed wyokrągleniem grzbietu. Szerokość powinna być równa szerokości książki, wysokość równa wysokości książki z dodaniem przewidzianej szerokości kantu górnego i dolnego. Pożądane jest, aby kierunek włókien tektury był równoległy do grzbietu. Przycinanie grzbietówki. Grzbietówkę do opraw w półpłótno i płótno przycina się z kartonu. Musi być przy tym bezwzględnie zachowany równoległy do wysokości kierunek włókien. Wysokość grzbietówki równa się wysokości okładek, a szerokość równa szerokości grzbietu książki po wyokrągleniu z dodaniem 1 mm z każdej strony. Przycinanie płótna. Płótno decyduje w głównej mierze o trwałości oprawy. Powinno być elastyczne, mocne, trwałe i łatwe w obrabianiu. Zadaniem płótna przy oprawie wklejanej w okładkę jest połączenie grzbietówki z okładzinami z uwzględnieniem przegubu. Przegub, czyli odstęp pomiędzy grzbietówką a okładzinami, musi być elastyczny i zapewniać łatwe otwieranie okładki. Szerokość jego przy oprawach ręcznych jest równa dwóm grubościom użytej do oprawy tektury. Zaciąganie rogów. Przy oprawach w półpłótno rogi zaciąga się przed łączeniem okładek z grzbietówką. Przy płótnach apreturowanych wykonuje się rogi proste lub okrągłe, a przy płótnach szarych rogi okrągłe. Wykonanie okładki w całe płótno jest mniej pracochłonne, ale wymaga większych umiejętności i szybkości wykonania. Od równomiernego dwukrotnego posmarowania cienką warstwą kleju zależy wygląd zewnętrzny i trwałość przyklejenia. Kolejne czynności przy oprawie w płótno i półpłótno 1.Przyjęcie zamówienia i omówienia rodzaju oprawy, techniki wykonania, rodzaju i koloru materiałów, zdobienia, futerału. 2. Ułożenie partii książek wg wielkości (od największej do najmniejszej). 3. Przejrzenie książek czy nie mają braków, koszulek itp. 4. Rozebranie książki na pojedyncze składki i oczyszczenie ich z kleju, resztek nici, drutów, "gwoździ" z kleju w dziurkach po igle. 5. Wyprostowanie składek zagiętych ku przodowi przy grzbiecikach przez wyłamanie w odwrotnym kierunku. 6. Zaznaczenie na ilustracjach numeru stron, przy których są umieszczone. 7. Przycięcie obwoluty i okładki broszurowej i przyklejenie do nich przy grzbiecie paseczków płótna lub peluru. 8. Wyklejenie płótnem zewnętrznych kartek w arkuszach: 1, 2, przedostatnim i ostatnim. 9. Wyklejenie tych samych arkuszy wewnątrz pod nitkę. 10. Wzmocnienie paskami peluru rozerwanych w grzbiecie kartek. 11. Wyłatanie kartek rozdartych i ubytków. 12. Wykonanie wyklejek. 13. Dołączenie reperowanych kart do składek, doklejenie ilustracji. 14: Ułożenie książki i zaprasowanie wraz z wyklejkami. 15. Zaprasowanie w prasce i zaznaczenie miejsc do narzynania. 16. Narżnięcie piłką wgłębień na sznurki lub zaznaczenie nożem z dwóch stron tasiemek. 17. Skorygowanie książki. 18. Wyszywanie lub szycie "dwa za jeden". 19. Przyklejenie zaginek pierwszego i ostatniego arkusza. 20. Zbicie grzbietu, ściągnięcie sznurków i tasiemek, przyklejenie ich do wyklejek. 21. Oklejenie grzbietu klejem. 22. Obcięcie książki. 23. Wyokrąglenie grzbietu. 24. Malowanie, prószenie brzegów: 25. Naklejenie kapitałki i woreczka. 26. Wykonanie i zdobienie okładek. 27. Wklejenie w okładkę, podklejenie, zaprasowanie. 28. Przejrzenie książki, wypalenie przegubu. 29. Przekartkowanie książki. 30. Obwolutowanie, zapakowanie. U w a g a: wszelkie klejenia suszyć wkładając reperowane kartki pomiędzy tektury! OPRAWY SPECJALNE (SKRYPTY, DYPLOMY, PLANY itp.) Odbitki powielaczowe oraz prace pisane na maszynie składają się z pojedynczych kartek. Oprawić je można kilkoma sposobami. Komplet przeznaczony do oprawy wyrównuje się przy marginesie górnym i z prawej strony, a następnie przycina w krajarce od strony grzbietowej w celu uzyskania jednakowej szerokości kart. Utworzony blok można zszyć drutem na blokówce i wkleić w czterozłamową okładkę kartonową. Do przyciętego w grzbiecie bloku dokłada się pojedyncze kartki z przodu i z tyłu z przyklejonymi przy grzbiecie paskami płóciennymi. Na paski przykleja się 10-milimetrowe listewki z kartonu. Poprzez listewki zbija się gwoździkami grzbiet, łącząc kartki w jeden blok. Przy zbijaniu brzeg żłobkowy musi być prasowany w prasie stołowej, krajarce lub przyciśnięty ciężarem. Miejsca gdzie mamy wbić gwoździe, musimy przedtem przebić częściowo stalowym szpilarkiem. Prace o małej objętości możemy zszyć nićmi przez uprzednio przebite dziurki w listwie grzbietowej. Do tak przygotowanego bloku wykonuje się okładkę z listwami przygrzbietowymi jak przy albumach. Grzbiet bloku wkleja się do grzbietu listew okładki. Po otworzeniu okładzin przykleja się do nich paski płótna i przykleja lusterka. OPRAWY ORGANICZNE , W PÓŁSKÓREK I CAŁĄ SKÓRĘ Oprawy organiczne, których technika jest oparta na wielowiekowej tradycji kunsztu introligatorskiego, są bardzo pracochłonne, ale zapewniają oprawionej książce największą trwałość. Po wielu doświadczeniach i próbach ustaliły się trzy zasadnicze typy oprawy, której podstawową cechą jest organiczne zespolenie bloku książki z okładką. Są to: oprawa uproszczona, oprawa z wolnym przegubem i oprawa z przegubem zwartym. Oprawa uproszczona Do tego rodzaju oprawy najlepiej nadaje się wyklejka konserwatorska ze scyzurą z papieru czerpanego. Szycie może być wykonane na tasiemki lub na wrzynane w grzbiet sznurki. Pożądane jest wszywanie książki. Przy szyciu pierwszych i ostatnich trzech arkuszy nici obejmujące na grzbiecie tasiemkę powinny być o siebie zaczepione. W plątniku nici nie przeciąga się przez pętle, a jedynie zaczepia za poprzednie połączenie arkuszy. Przed obcinaniem książki w krajarce obija się ją prowizorycznie. Naginanie oporka. Na wyokrągloną książkę kładziemy deskę formatową sztorcowym brzegiem do grzbietu Odstęp deski od grzbietu szerokości 2-3 mm jest uzależniony od formatu książki. Obracamy książkę wraz z deską i po drugiej stronie przykładamy w ten sam sposób drugą deskę. Jeżeli deski przy ściśnięciu będą się odsuwały od oporka (trochę za bardzo naszyta książka) można nieco zwilżyć scyzurę. Tasiemki i roztrzepane uprzednia sznurki luźno zostawiamy na zewnątrz desek Prasę ręczną stawiamy prostopadle do brzegu stołu, wysuwając poza krawędź podstawę gwintu. Tak postawiona prasa stoi mocno na stole w pozycji dogodnej do pracy. Po opuszczeniu górnej belki przykręcamy lekko nakrętki i kontrolujemy ułożenie książki. Odstępy desek od grzbietu powinny być wszędzie jednakowe, boki prostopadłe do powierzchni desek, a żłobek i grzbiet powinny mieć symetryczne, ładne wyokrąglenie. Sztorcowe brzegi desek powinny być na jednej linii równoległej do belek prasy. Książki muszą być zaprasowane niezupełnie na środku, lecz trochę bliżej grzbietu. Stojąc z boku prasy raz z jednej, raz z drugiej strony, uderzeniami młotka naginamy ku kantom desek grzbieciki początkowych, a następnie końcowych arkuszy książki. Grzbiet wyrównujemy, lekko uderzając płaską stroną młotka w środkowe arkusze, a następnie wąską stroną ustawioną równolegle do desek uderzamy wzdłuż grzbietu po pochylających się grzbiecikach. Przy prawidłowym naszyciu książki lekkie uderzenia utrwalają pochylenie grzbiecików pierwszego i ostatniego arkusza pod kątem 45°. Dokładne wyokrąglenie grzbietu poprawiamy płask stroną młotka, a następnie kostką wygładzamy grzbiet i wyrównujemy nachylenie oporka. Przy nabijaniu nie można bić młotkiem po zwięzach, aby nie poprzecinać nitek, i należy uważać, aby wszystkie grzbieciki biegły równolegle. Przy oporkowaniu naszycie grzbietu jest rozłożone na boki i utrwalone w tej pozycji. Cały blok książki jest .prosty i płaski, okładka znajduje oparcie o oporek, a załamanie kartek ułatwia otwieranie książki. Przygotowanie grzbietówki i tektur. Od chwili wyjęcia książki z prasy należy kłaść ją zawsze między deskami, wysuwając oponek poza ich krawędzie. Grzbietówkę przycinamy równą szerokości grzbietu między kantami oponka, a dłuższą o 20 mm od wysokości książki i naklejamy ją na środek paska natronu o tej samej wysokości, a szerokości większej od grzbietówki o 60 mm. Papier załamujemy na grzbietówkę tuż przy jej krawędziach, a następnie w odwrotną stronę w odległości równej załamaniu oponka na scyzurze. Grzbietówkę wyokrąglamy do kształtu grzbietu. Tektury sklejamy dwóch warstw. Tektura od strony książki może być cieńsza lub równa grubości tektury wierzchniej. Łączna grubość po ułożeniu na bloku książki musi się równać wysokości oporka. Rozmiary tektury powinny być większe z trzech stron o 10 mm od wymiarów bloku. Okładziny sklejamy z dwóch warstw, pozostawiając jeden bok nie doklejony na szerokość 40 mm. Brzeg nie doklejony po wyschnięciu tektury równamy przycinając go. Zawieszanie tektur. Pod scyzury podkładamy kawałek sztywnego niewrażliwego na wodę materiału (tworzywo sztuczne) lub papieru. Brzegi natronu wystające poza grzbietówkę smarujemy klejem. Chwytając prawą ręką blok książki od strony żłobkowej, lewą ręką nakładamy grzbietówkę. Po zrównaniu, jej brzegów z krawędziami oporka i wysunięciu po centymetrze poza górę i dół grzbietu, przesuwając palcami poprzez oporek, przyklejamy natron do scyzury. Po ułożeniu na desce obciągamy papier w kierunku żłobka, przyklejamy całą powierzchnię do scyzury i wciskamy w oporek. Grzbietówka powinna ściśle przylegać do grzbietu, a na scyzurze nie powinno być zmarszczek. Blok książki wkładamy w tektury dosunięte do oporka i w deskach zaprasowujemy w prasie. Po wyjęciu z prasy i podsuszeniu obcinamy scyzurę sklejoną z tasiemkami i natronem w odległości nie mniejszej niż 25 mm od oponka. Sklejone tektury rozchylamy w brzegu nie doklejonym i smarujemy wewnątrz po obu stronach klejem. Przesuwając ukośnie okładzinę ku grzbietowi książki, rozchylonymi brzegami tektury, obejmujemy scyzurę i wpuszczamy ją w głąb. Odległość krawędzi okładziny od krawędzi oporka ustalamy na dwie grubości tektur. Brzegi górne i dolne okładzin są równe z końcami grzbietówki. Całość prasujemy pomiędzy deskami, a po chwili wyjmujemy i dociskamy palcami sklejane miejsca wystające poza brzegi książki. Książkę z zawieszonymi okładzinami zostawiamy pod ciężarem do wyschnięcia. Sztuczne więzy: Przy oprawach w skórę efekt dają uwypuklające się na grzbiecie zwięzy. Przy oprawie uproszczonej wpuszczanie sznurków w narżnięcia grzbietu jest konieczne, aby grzbietówka przyległa do grzbietu, a oryginalne zwięzy są niewidoczne. Dla upiększenia oprawy możemy zrobić zwięzy sztuczne (dawna nazwa: sztuczne bindy). Zaciąganie półpłótna. Oprawa uproszczona jest stosowana przy książkach bibliotecznych i w tym przypadku grzbiet zaciąga się płótnem bez umieszczania sztucznych zwięzów lub przy półskórkach przy użyciu dość sztywnej skóry, np. świńskiej. Zaciąganie półskórka. Przy oprawie w półskórek skórę zwilżamy po stronie licowej przegotowaną wodą, aby klajster nie przeniknął i nie pozostawił na niej plam. Książkę wkładamy w praskę i nakładamy grzbiet ze skóry. Po równym jego ułożeniu poduszkami u nasady dużych palców obciągamy skórę na okładziny, aby uwidoczniły się zwięzy, a skóra wokół nich przylgnęła do grzbietówki. Dużym ułatwieniem przy kształtowaniu grzbietu są specjalne kleszcze, którymi ściskamy zwięzy jednocześnie z obu stron. Zaciąganie w całe płótno i skórę wykonuje się tym samym sposobem, co przy zaciąganiu grzbietu. Przy płótnie różnica polega tylko na konieczności szybszej pracy. Przy płótnie smarowanym klejem wysychające podwinięcia smarujemy gęstym klajstrem. Po wstępnym przyklejeniu skóry na grzbiecie, wyjmujemy książkę z prasy, przyklejamy i przycieramy boki. Książkę ponownie zaprasowujemy pomiędzy gładkimi tekturami w prasie i wykańczamy grzbiet. W czasie zaciągania skóry obowiązuje maksymalna czystość. Wszystkie narzędzia muszą być umyte. Skóry niewolno dotykać stalowymi przedmiotami i kłaść nadrukowanej makulaturze. Podklejanie okładzin książki. Po otworzeniu okładziny dopasowujemy wyklejki. Biorąc spod uwagę rozciąganie się papieru, przycinamy nieco jej brzegi. Po posmarowaniu klajstrem wyklejki natychmiast zamyka się książkę i zaprasowuje na chwilkę. Wykończenie książki: Oprawioną książkę dokładnie przeglądamy. Wyklejki w razie konieczności przycinamy nożem, a odcięte brzegi zwilżamy pędzelek i usuwamy kostką. Książkę dokładnie kartkujemy. Oprawa z wolnym przegubem W poprzednio opisanej oprawie oporek nabity był pod kątem 45°, a tektury odsunięte od krawędzi oporka o dwie grubości okładziny. Przegub jest elastyczny i materiał zaklejany na grzbiet zagina się na szerokości 2-4 mm. Przegub taki nazywamy przegubem wolnym w odróżnieniu od przegubu zwartego, przy którym oporek jest nabity pod kątem 90° a okładziny dochodzą bezpośrednio do niego. Uproszczenie oprawy polegało na zastosowaniu grzbietówki łączonej papierem ze scyzurą i sznurkami lub tasiemkami. Przy oprawie uproszczonej zastosowany był przegub wolny i grzbiet wolny. Oprawa z wolnym przegubem przy podobnej technice zawieszenia okładek ma przyklejone płótno lub skórę bezpośrednio na grzbiet. Do zaciągania płótnem przygotowanie bloku książki łącznie z oporkowaniem jest takie samo jak przy oprawie uproszczonej. Oprawa z przegubem zwartym. Ten typ oprawy stosuje się przy oprawach w skórę i półskórek. Szyć można na tasiemki lub na sznurki systemem ,na okrętkę". Grubość tektur musi w tym przypadku być bardzo dokładnie wymierzona i równać się wysokości oporka. Półskórek introligatorski Półskórek introligatorski jest pośrednim typem między oprawą ze zwartym przegubem a książką wklejaną w okładkę. Wyklejka jest wzmocniona płótnem ze scyzurą lub z widocznym falcem i scyzurą. Szyje się na wpuszczane w grzbiet sznurki. Pod scyzurę jest wszywana makulatura. Grzbiet jest oporkowany pod kątem 90°. Okładziny przycięte do formatu książki są dosunięte do oporka i przyklejone do scyzury. Roztrzepane sznurki przykleja się bezpośrednio na wierzch okładzin. Kapitałka może być szyta lub fabryczna. Na grzbietówkę przyciętą z kartonu przykleja się sztuczne zwięzy. Skórę smaruje się klajstrem wyłącznie w miejscu, gdzie będzie naklejona grzbietówka (pociągnięta cienką warstwą, kleju). Po położeniu grzbietówki na skórę i odwróceniu jej, są wyrabiane zwięzy. Wyschnięty grzbiet złoci się na prasie do złocenia. Po wyokrągleniu grzbietówki boki i podwinięcia skóry smaruje się klajstrem. Po ułożeniu grzbietówki na grzbiet książki przykleja się skórę, do tektur, podwija i wyrabia kapitałkę ze skóry. Po obleczeniu okładzin usuwa się arkusz makulatury, oczyszcza oporek i kant okładziny z resztek papieru, smaruje falc płócienny i przykleja go do brzegów przygrzbietowych okładki. Zamiast falcu płóciennego można wkleić pasek skóry zachodzący na wyklejkę i okładzinę.. Na okładzinę przykleja się lusterko z papieru, a przy falcu ze skóry na lusterko i wyklejkę przykleja się papier ręcznie barwiony. Książkę można też wykleić papierem, przyklejając go do okładzin, oporka i wyklejki. W tym przypadku część papieru przyklejana do okładziny jest przycięta dokładnie, a część zachodząca na wyklejkę docinana po wyschnięciu sklejenia. Wykończenie książki polega na przejrzeniu i dwukrotnym przekartkowaniu. Przy oprawie w całą skórę postępujemy identycznie, zwracając uwagę na staranne przygotowanie skóry i zwilżenie jej w czasie pracy. SKÓRA W introligatorstwie używa się skór kozłowych, cielęcych barach i świńskich. Skóry garbowane roślinnymi środkami garbującymi są miękkie, ciągliwe i elastyczne. Barwienie w kąpielach zapewnia przenikanie barwnika w głąb skóry. Podcinanie ich i zaciąganie nie przedstawia specjalnych trudności. Tłoczenie "na ślepo" na lekko wilgotnej skórze daje piękne wyniki, pozostawiając wgłębienia w przyciemnionym naturalnym kolorze skóry (narzędzie musi być nagrzane do 40°C i przyciśnięte przed tłoczeniem do woskowanej skorki). Pod złoto stosuje się grunt białkowy. Skóry garbowane środkami mineralnymi są sztywne, dość twarde i mają większą odporność na wodę. Po barwieniu w kąpielach są natryskiwane powierzchniowo farbami kryjącymi i bywają lakierowane. Naturalne lico skóry zostaje zakryte, przez co skóra ma nużący jednolity kolor. Podcinanie tych skór jest bardzo trudne, przy obciąganiu grzbietu skóra nie układa się gładko wokół zwięzów, powstają zmarszczki w przegubie. Klejona skóra powoli rozszerza się i po pewnym czasie mogą powstać sfałdowania, które na bieżąco trzeba przycierać. Aby uzyskać przyklejenie na grzbiecie przy zwięzach, trzeba czasem przewiązać grzbiet sznurkiem. Przygotowanie skóry. Skóra jest wyraźnie zróżnicowana pod względem grubości, spoistości i układu żyłek zdobiących naturalną powierzchnię itp. Przy krojeniu jej na oprawy trzeba brać pod uwagę kierunek jej ciągliwości. Grzbiet skóry trudno jest podcinać i przy skórach w kolorze naturalnym jest on nieco ciemniejszy. Boki są zwięzłe, w miarę równe, a pachy miękkie i dwojące się. Przycinając skórę na oprawy w całą skórę najlepiej jest dodawać boki, półskórki kroimy z pozostałości, a rogi ze ścinków skóry. Grzbiet przy grubych skórach musimy równomiernie zeszlifowane, aby uzyskać w miarę cienki materiał, podatny do obciągania na zwięzach. Można to wykonać nożem do skóry lub specjalnym malutkim hebelkiem rymarskim. Brzeg skóry dochodzący do końca grzbietu powinien być wystarczająco mocny, aby nie pękł przy rogach okładki po jej otworzeniu. Brzegi zachodzące na okładziny przy półskórkach podcina się fazą płaską do zaniku. Rożki podcina się ze wszystkich storn, pozostawiając dość mocną skórę w rogu, a cienką w miejscach nakładanych na siebie.

OPRAWY KSIĄŻEK RĘCZNE I MASZYNOWE

Ze względu na technologię stosowaną w introligatorstwie rozróżniamy kilka zasadniczych typów opraw.

Broszura. Blok książki jest osłonięty miękką okładką z kartonu. W tym typie oprawy spotyka się szycie prowizoryczne ułatwiające późniejszą oprawę, szycie drutem z boku książek o niewielkiej objętości, przeznaczonych do krótkotrwałego używania, trwałe szycie wzmocnione na grzbiecie merlą. Przy tym ostatnim sposobie książka jest przygotowana jak do oprawy i wklejana w okładkę z kartonu z użyciem wyklejek.

Karton. Książki o niewielkiej objętości oprawione w okładziny z tektury. Szycie wzmocnione paskami płótna lub merlą. Istnieją dwa zasadnicze rodzaje kartonu. Równocięta: z płótnem naklejonym bezpośrednio na grzbiet i wklejany w oddzielnie wykonaną okładkę. Okładka może być oklejona całkowicie papierem lub mieć grzbiet z płótna, a okładzinę całkowicie pokrytą papierem. Oprawa kartonowa wklejana książek nakładowych o większej objętości nosi w przemyśle nazwę półpłótna.

Półpłótno. Oprawa z okładzinami z tektury. Blok książki jest szyty trwale. Przy oprawach nakładowych okładka ma grzbiet z płótna, a okładziny całkowicie pokryte papierem. Blok książki jest wklejany na woreczek. Przy oprawach ręcznych płótno z grzbietu zachodzi na okładziny na szerokość dwóch do kilku centymetrów. Narożniki okładzin są wzmocnione płótnem. Wierzch okładek jest oklejony papierem.

Oprawy organiczne ręczne pomimo podobnego wyglądu zewnętrznego i tej samej nazwy mają odmienną technologię.

Płótno. Oprawa jest całkowicie oklejona płótnem. Blok książki musi być starannie przygotowany, trwale szyty i wklejany w okładkę.

Półskórek i oprawa w skórę. Nazwy odnoszą się przede wszystkim do zastosowania skóry przy wykonaniu okładek. Przy półskórku skóra zachodzi z grzbietu na okładziny na szerokość kilku centymetrów i jest użyta do wzmocnienia rogów. Wierzch okładzin może być pokryty papierem lub płótnem. Przy oprawie w skórę cała okładka jest nią pokryta. Blok książki po szczególnie starannymi przygotowaniu ma grzbiet oporkowany. Istotne znaczenie dla wartości oprawy ma sposób łączenia okładek z książka. Spotyka się półskórki i skóry wklejane w oddzielnie wykonaną okładkę oraz oprawy organiczne. Ten ogólnie przyjęty podział jest częściowo wynikiem zewnętrznego wyglądu oprawionych książek. W miarę stosowania na oprawę droższego materiału staranniej i trwalej opracowuje się blok książki. Możliwości technologiczne, szczególnie przy oprawie ręcznej, są bardzo różnorodne i pozwalają na liczne kombinacje zmieniające wartość oprawy w ramach ustalonych nazw. Bardziej istotny pod względem technologicznym jest podział na oprawy wklejane w okładkę i oprawy organiczne.

Oprawy organiczne. Blok książki musi być starannie przygotowany, trwale szyty i oporkowany. Okładziny są zawieszane na sznurkach lub tasiemkach. Materiał użyty do oklejenia oprawy jest zaciągany bezpośrednio na książce. Zdobienie wykonuje się ręcznie. W zależności od użytych surowców oprawy mogą nosić nazwę półpłótna, płótna, półskórka lub oprawy w skórę.

BROSZURY

Przy przejmowaniu druków z drukarni dokonuje się sprawdzenia ich jakości i ilości. Ryzy po 500 arkuszy układa się na specjalnych podestach, przekładając paskami papieru z zaznaczonym numerem sygnatury. Składowane arkusze muszą mieć zapewnione odpowiednie warunki klimatyczne oraz przewiew z boków i z dołu.

Do broszurowania musimy rozciąć arkusze. Jest to praca odpowiedzialna i od dokładności krajacza zależy w dużej mierze jakość dalszej produkcji. Po skontrolowaniu systemem przegarniania prawidłowego ułożenia arkuszy w ryzach przystępujemy do ich zrównania. Na specjalnym stole rozdmuchuje się strumieniem powietrza za pomocą dmuchawy wierzchnie arkusze ryzy. Chwytając mocno z boku po kilkanaście arkuszy, przenosimy je na pochyły stół utrząsarki. Marki i marginesy dosuwamy do kątowników ograniczających. Drgania stołu utrząsarki napędzanego mechanicznie dokładnie wyrównują spulchnioną powietrzem ryzę.
Do ręcznego wyrównywania kładziemy ryzę markami do siebie, a marginesem z lewej strony., Prawą ręką chwytamy mocno około 100 arkuszy w górnym prawym rogu. Uchwycony rag przechylamy z położenia poziomego ku środkowi ryzy i puszczamy go. Podobnie postępujemy z lewym rogiem. Kilkakrotne przechylenie rogom ruchem wahadłowym powoduje schodkowe rozsunięcie się arkuszy. Między arkusze dostaje się powietrze, które ułatwi przesuwanie się ich w czasie równania. Podnosimy arkusze ku górze i rozluźniając uchwyt, uderzamy o stół. Brzegi arkuszy równają się kolejno (opadając na stół). Po wyrównaniu brzegów długich, a następnie krótkich, układamy zrównaną paczką; na stole i usuwamy z niej powietrze, wygładzając rękoma od środka ku bokom.
Zrównane arkusze przenosimy na stół krajarki i puszczamy dopiero wtedy, gdy ułożą się całą powierzchnią, a następnie dosuwamy do listew oporowych i marginesu bocznego. Gdy cała ryza jest na maszynie, wysuwamy ją trochę i dobijamy lekko z powrotem. Przecinając ryzy przytrzymujmy w całym nakładzie nowo powstające marginesy identyczne z marginesami z drukarni przy markach i marginesach.

Zbieranie arkuszy W celu skompletowania książki złożone arkusze należy żebrać w kolejności sygnatur. Przy ręcznym zbieraniu paczki arkuszy układa się na stole w dwóch rzędach. W pierwszym rzędzie układa się arkusz od pierwszego do środkowego, w drugim od końcowego do środkowego. Przy tym sposobie ułożenia, przechodząc od lewej strony ku prawej i z powrotem, możemy kolejno ułożyć całą książkę i zacząć zbieranie od początku. Przed układaniem arkuszy musimy sprawdzić każdą paczkę. Należy przy tym wyłapać źle złożone lub ewentualnie zamieszane obce arkusze. Pod drugi rząd podstawia się półeczkę, aby górował nad pierwszym lub ustawia się większą ilość arkuszy. Wierzchnia paczka arkuszy musi być zwrócona górnym brzegiem do zbierającego. Ostatnie arkusze należy przeliczyć dla ilościowej kontroli nakładu i zaznaczyć farbą na grzbiecikach przy górnym brzegu. Ma to duże znaczenie przy rozdzielaniu od siebie bloków książek.
Zaczynamy zbierać od ostatniego arkusza leżącego na początku drugiego rzędu. Prawą ręką ściągamy go ze stołu i podajemy do ręki lewej. Zbierając kolejno arkusze drugiego, a w powrotnej drodze pierwszego rzędu, otrzymamy książkę z arkuszem tytułowym na wierzchu. Pierwszą zebraną książkę należy sprawdzić dla upewnienia się o prawidłowości układu arkuszy na stole.
Rozłożenie książki w pojedynczym rzędzie na dwóch równoległych stołach pozwala na zbieranie arkuszy jednocześnie przez dwie osoby. Przy książkach wieloarkuszowych, jak np. encyklopedie, zbieranie wykonują dwie osoby na sąsiednich stolach. Pierwsza zbiera początkowe arkusze, druga końcowe, łącząc je potem w całości.
Zbierane książki równa się i kontroluje. Przy czynności tej bardzo pomocne są sygnatury grzbietowe (znaki sygnalne).

Przygotowanie do wklejania. Blok książki złożony z oddzielnych arkuszy musi być zmontowany w jedną całość: Kilku arkuszowe broszury szyje się drutem z boku, wieloarkuszowe nićmi bez użycia materiału grzbietowego. Pracę tę wykonuje się maszynowo. Ręczne szycie broszur stosuje się w wyjątkowych przypadkach i przy broszurach bibliofilskich. Zszyte maszynowo bloki książek prasuje się w prasach uderzeniowych. Krótkie, mocne prasowanie zapewnia spoistość bloku, z którego zostało wypchnięte powietrze, oraz jednakową szerokość grzbietów całego nakładu. Wpływa to decydująco na ułatwienie dalszej obróbki maszynowe.
Jeżeli broszura będzie równocięta, sprasowane książki są przesyłane do zaciągania w okładki. Bloki książek które mają być zaciągnięte w okładki z wystającymi kantami, musimy obciąć. Grzbiety książek szytych nićmi okleja się rzadkim klejem, wcierając go między arkusze, rozdziela przecinając łączące je nićmi, suszy na stosach i obcina na trójnożu

Zaciąganie broszury. Broszury mogą być okładkowane różnymi sposobami: okładka może być przyklejona tylko w grzbiecie albo przyklejenie może zachodzić 5 mm na pierwszą i ostatnią stronę książki. Broszura bywa obcinana łącznie z okładką (tzw. równocięta) lub blok broszury po obcięciu jest wklejony w okładkę o formacie nieco większym (broszura z kantami). Czasami jest stosowana broszura szyta jak do oprawy z wyklejkami, wyokrąglona w grzbiecie, wklejona i podklejona w okładkę z kartonu.

Nie jest to szczególnie szczęśliwe rozwiązanie, gdyż okładka łatwo się niszczy, a powtórne oprawienie napotyka na duże trudności.

Obcinanie Zaciągnięte broszury, bloki broszur do wklejania w okładkę z kantami oraz bloki książek do oprawy kartonowej obcina się na trójnożu. Krajacz równa paczkę książek (wsadkę) w grzbiecie i w górze następnie dosuwa ją do deski oporowej i kątownika bocznego, wysuniętego z maszyny siodełka. Po włączeniu trójnoża siodełko podsuwa książki pod noże. Przyciśnięte z góry bloki są obcinane jednocześnie z dwóch stron bocznymi nożami działającymi na tej samej zasadzie co nóż na krajarce jednonożowej. Po cofnięciu się noży bocznych wsadka zostaje obcięta z przodu za pomocą noża przedniego. Po obcięciu paczka książek zostaje przesunięta na drugą stronę maszyny,
Praca na trójnożu jest wydajna i ciągła, przy czym książki nie powracają juz do rąk tego samego pracownika, jak to miało miejsce przy obcinaniu na krajarce jednonożowej. Istotne dla pracy trójnoża jest kalibrowanie grubości grzbietów książek i dokładność prac poprzedzających obcinanie.

Broszura klejona
Produkcji bloków, kwitariuszy, tanich broszur, a nawet przy oprawie stosuje się montowanie bloku bez szycia arkuszy. Na jednym arkuszu drukuje się kilka kolumn tej samej strony, np. tytułowej, na drugim po jednej stronie drukuje się paginę trzecią, po drugiej stronie paginę czwartą, na trzecim arkuszu paginę piątą i szóstą itd. Arkusze zebrane kolejno tworzą całość książek, których jest tyle ile kolumn drukowano. Po rozcięciu paczki arkuszy otrzymujemy książki składające się z pojedynczych kartek. Grzbiety okleja się klejem syntetycznym i wkleja się przez papier z podkładką w okładki broszurowe (książki) lub łączy papierem z podkładką kartonową (kwitariusze, bloki). Dodatkowym wzmocnieniem łączenia jest wykonywanie nacięć na grzbietach. Uchwycenie klejem pojedynczych kartek jest dosyć niepewne i bez załamania arkuszy na grzbiecie stosować można obecnie tylko do bloków nie wymagających dużej wytrzymałości.

OPRAWY KARTONOWE

Po sfalcowaniu arkuszy do pierwszej i ostatniej składki przykleja się wyklejki z załamanego na pół papieru. Arkusze książki zbiera się, a następnie szyje na sznurki lub tasiemki, a przy szyciu maszynowym używa się merli jako materiału grzbietowego.

Oklejanie grzbietów książek. Przystępując do oklejania grzbietów, paczki książek równa się w grzbiecie i w górze, uderzając o kamienną płytkę. Paczki książek układa się w stos zwracając uwagę, aby grzbiety i góra tworzyły pionowe ściany. Przy naszytych grzbietach pomiędzy paczki książek wsuwa się od strony żłobkowej kliny wyrównujące grubość bloków do szerokości grzbietów. Pod stosem i na jego wierzchu kładziemy deski. Oklejone książki zdejmujemy kolejno ze stosu i równamy na kamieniu, uzyskując "grzbiet płaski". Należy zwracać szczególną uwagę, aby grzbiet i góra były prostopadłe do płaszczyzny książki. Odstawiając książki do wyschnięcia, układamy je grzbietami raz w jedną, raz w drugą stronę i wysuwamy grzbiety nieco poza brzeg żłobkowy książki leżącej niżej. Przy układaniu należy unikać pobrudzenia wyklejek, sklejenia się ze sobą książek lub zwichrowania bloku.

Karton równo cięty

Ten rodzaj oprawy był stosowany przy brulionach i tanich książkach. Obecnie wypierają go oprawy plastykowe. Grzbiet pozostawiamy prosty. Końce sznurków, na które była szyta książka, wsuwamy w przecięcie trzepaczki i przesuwając tępą stroną noża, roztrzepujemy je aż do uzyskania miotełki z rozdzielonych włókien. Miotełki włókien przyklejamy wachlarzowato na przednią i tylną wyklejkę. Tasiemki przyklejamy do wyklejek pod kątem prostym względem grzbietu. Suszymy wysuwając grzbiety na zewnątrz ustawianej kolumny. Wyklejki smarujemy klejem i nakładamy na nie tektury przycięte do formatu książki. Odstęp tektury od grzbietu powinien wynosić 3-5 mm, w zależności od grubości tektury. Zaprasowane książki pozostawiamy do wyschnięcia: Na grzbiet przycinamy paski z płótna równe wysokości książki i zachodzące 10 mm na tektury. Przy grzbietowej krawędzi frontowej okładziny. Książki z naklejonymi tekturami i zaciągniętymi grzbietami obcina się od strony żłobkowej na krajarce jednonożowej. Po obcięciu brzegu żłobkowego na okładkę nakleja się ozdobny lub z wydrukowanym tytułem papier. Brzeg przy grzbiecie nakleja się w odległości 2 mm od krawędzi tektury, przyciera papier na całej powierzchni i podwija go na szerokość 5 mm wyłącznie poprzez krawędź obciętą. Górę i dół książki przycina się po wyschnięciu obleczenia.

Kartony wklejane w okładkę
Kilku arkuszowe książki szyte nićmi przy użyciu merli jako wzmacniającego materiału grzbietowego tworzą po oklejeniu zwarte i dość trwałe bloki. Po odpowiednim przygotowaniu bloki są wklejane w osobno wykonane okładki i noszą nazwę kartonów wklejanych. Poniżej podane są czynności stasowane przy tej technice.
Przy odpowiednio staranniej pracy i małych zmianach czynności te są wykonywane przy oprawie w półpłótno i płótno.

Wyokrąglanie książek. Podsuszone po oklejaniu bloki książek mają grzbiet prosty. W tym stanie obcina się je z trzech stron na krajarce lub trójnożu. W dalszej pracy grzbiety należy wyokrąglić. Książkę podsuwa się na żłobkowanej płycie maszyny "obijaczki" pod żłobkowaną wahającą się stalową poduszkę. Przechylająca się poduszka uderza od środka grzbietu znajdujące się coraz wyżej arkusze pchając je ku przodowi. Powoduje to wyokrąglenie górnej części książek. Po jej obróceniu wyokrąglamy drugą stronę. Jeżeli wyokrąglenie jest nie symetryczne możemy je poprawić ponownie obijając poprzednią stronę książki, tym razem nie dosuwając jej całkowicie pod poduszkę. Odstęp poduszki od żłobkowanej płyty powinien równać się połowie szerokości grzbietu. Poduszka powinna być wysunięta tak, aby chwytała cały grzbiet książki nie odciskając się na wyklejkach. Przy obijaniu ręcznym książkę kładzie się na płask na kamieniu. Bokiem młotka uderzamy w grzbiet książki za grzbietem pierwszego arkusza. Ostry kant decydujący o granicy pomiędzy: powierzchnią bloku a grzbietem powinien zostać nie naruszony. Uderzane arkusze przesuwają się ku żłobkowi. Grzbiet obijamy z obu stron, przechodząc uderzeniami poza jego środek, palcami ściągamy wierzchnie arkusze ku sobie, a dużym palcem pchamy środek ku grzbietowi. Należy zwracać uwagę, aby książka leżała na kamieniu całą swoją powierzchnią. Obijanie wykonuje się przy grzbietach lekko wilgotnych, aby nie popękał klej nałożony przy oklejaniu. Jeżeli grzbiety były przesuszone, trzeba je lekko zwilżyć. Wyokrąglenie książki przyczynia się do estetycznego wyglądu, ułatwia oprawę i otwieranie książki.

Kapitałkowanie i naklejanie papieru na grzbiet ma na celu wzmocnienie połączenia pomiędzy arkuszami i ozdobienie krawędzi grzbietowych kolorowym brzegiem kapitałki. Partię książek wyokrąglonych ustawia się w równą kolumn. Oba końce grzbietów smaruje się klejem na szerokość 10 mm. Przez całą kolumnę od góry do dołu nakleja się kapitałkę. Wypukła, kolorowa część kapitałki powinna całkowicie wystawać ponad krawędzie grzbietu. Po przytarciu kapitałki smarujemy klejem wszystkie grzbiety. I na całą kolumnę naklejamy jeden arkusz mocnego papieru sięgającej od kapitałki do kapitałki (kierunek włókien papieru wzdłuż grzbietów). Przecieramy kolejno od góry ku dołowi, wprowadzając papier w zagłębienia pomiędzy książkami. Papier ma na celu wzmocnienie połączenia arkuszy i musi sięgać od pierwszego do ostatniego arkusza każdego egzemplarza. Rozdzielając książki, rozcinamy ostrym nożem kapitałkę i papier. Ułożenie książek po tym zabiegu decyduje o ich kształcie.

Okładki do kartonów wklejanych robimy osobno. Wymiary przycinanych tektur bierze się przed wyokrągleniem grzbietu książki. Szerokość tektur powinna się równa szerokości książki po obcięciu. Wystający kant otrzymujemy przez lekkie odsunięcie tektury od grzbietu. Wysokość tektur musi uwzględniać kanty przy górnym i dolnym brzegu książki. Na grzbiet dajemy papier lub karton jednowarstwowy o długości równej wysokości tektury, a szerokości mierzonego w poprzek grzbietu z dodaniem 1 mm. Nazywamy go grzbietówką. Długość płótna na grzbiety musi być większa o 20-30 mm od wysokości okładek, aby z obu stron można było podwinąć po 10-15 mm. Szerokość płótna uwzględnia szerokość grzbietówki, 3-5 mm odstęp z każdej strony między grzbietówką a tekturami i 2 razy 10 mm do nałożenia na tektury. Płótno smarujemy klejem. Na środek kładziemy grzbietówkę, a z obu stron w 3-5 milimetrowych odstępach od niej kładziemy tektury. Po przyciśnięciu tektur ostrożnie odwracamy okładkę i przycieramy dłonią płótno przez mocny papier, a następnie wąskim brzegiem kostki. Po ponownym odwróceniu okładki zaginamy i przyklejamy podwinięcia. Okładki z ekrudy mogą być złocone po przesuszeniu, natomiast z kalika i libroidu należy wysuszyć.

Wyginanie grzbietów okładek. Grzbiety wyschniętych okładek wyginamy ręcznie na drewnianych listwach zwanych wyginarkami. Listwa ma z jednego końca zacięcia do opierania o stół, z drugiego poprzeczną listwę umożliwiającą się oparcie jej o brzuch. Jedna krawędź z wyokrągleniem półkulistym o średnicy l5 mm służy do wyginania szerokich, przeciwległa wąska krawędź jest używana do wyginania wąskich grzbietów.

Wklejanie książek jest czynnością polegającą na łączeniu książek z okładką. Do wklejania ustawiamy stos książek z prawej strony, a wygięte okładki przed sobą. Wklejający układa książki posmarowaną stroną na tylnej okładce, zwracając uwagę na równość marginesów, i zamyka okładkę, sprawdzając marginesy strony tytułowej. Po otworzeniu okładki odkłada książki na stos po lewej stronie. Przyklejona tylnymi wyklejkami paczka książek wraca do smarującego. Następuje pokrycie klejem przedniej wyklejki, zamknięcie okładki, sprawdzenie marginesów i książki wędrują do prasy. Zaprasowane początkowo silne luzuje się po 5 minutach. Książki wystawione z prasy przyciska się deską i ciężarkami aż do wyschnięcia.

Wykończanie kartonów. Oprawione kartony przegląda się następnego dnia. Przy krawędziach tektur od strony grzbietu wypala się wgłębienia w płótnie za pomocą ogrzanej stalowej wpalaczki lub liniaka. Po otworzeniu książki usuwa się zauważone błędy. Sklejone brzegi wyklejek rozdziela się nożem, usuwa się ślady kleju itp. Na zakończenie, książki kartkuje się pobieżnie i po kontroli techniczne pakuje.

OPRAWY WKLEJANE ( PÓŁPŁÓTNO I PŁÓTNO)

Oprawa książki ułatwia czytelnikowi korzystanie z niej i przedłuża jej żywot. Ma to szczególne znaczenie dla bibliotek których książki bywają "zaczytywane" przez czytelników. W przypadku udostępnienia broszury, w krótkim czasie kartki książki zostają wyłamane w grzbiecie ku przodowi, nici pękają, książka się deformuje i ulega zniszczeniu. Aby temu zapobiec zakupione książki broszurowe natychmiast powinno się dać do oprawy. Pierwszą czynnością introligatora jest skontrolowanie stanu książki. Następnie książki dobiera się formatami i partiami bierze do oprawy. Przystępując do kolejnych czynności, zaczyna się zawsze od książek największego formatu.
Ilustracje przyklejane lub wkładane do składek nie mają paginacji. Aby zapobiec pomyłkom, na wszystkich ilustracjach naznaczamy delikatnie numer strony, przy której są umieszczone. podobnie postępujemy z mapami.

Przygotowanie książek do oprawy

Oczyszczanie arkuszy. Przy grzbiecikach składek pozostają resztki kleju. Trzeba je usunąć palcami lub przeciągając wzdłuż grzbieciku tępą stroną noża. W dziury po wypychaczach dostaje się czasem klej, przenikając do środka składki. Są to tak zwane "gwoździe", które należy usunąć. Pierwszy i ostatni arkusz należy szczególnie starannie oczyścić. Klej nałożony na brzeg arkuszy przy broszurowej okładce czterozłamowej ścina się bardzo ostrym nożem, starając się nie rozerwać kartki. Przy wyjątkowo niestarannej broszurze, jeżeli pierwsza strona jest bardzo poklejona, można ją włożyć do ciepłej wody i zmyć klej miękkim pędzelkiem. Przy broszurach "zaczytanych" rozdzielone składki wyłamujemy przy grzbiecie ku tytułowi, aby zlikwidować ich deformacje.

Wyklejane książki. Osłabione grzbieciki składek należy wzmocnić paskami płótna, peluru lub muślinu, a ubytki stron wyłatać papierem dobranym kolorem i grubością. Zewnętrzne kartki pierwszego, drugiego, przedostatniego i ostatniego arkusza wyklejamy wewnątrz załamania paskami cienkiego białego, apreturowanego płótna. Pasek szerokości około 10 mm powinien być przyklejony klejem na szerokość 6 mm od strony okładki, a 4 mm od strony, bloku książki. W wewnętrzne kartki pierwszej i ostatniej składki wklejamy 4-milimetrowy pasek muślinu (pod nitkę). Arkusze te najbardziej są narażone na zniszczenie, dlatego należy je starannie wzmocnić. Przy dalszych składkach lekkie rozdarcie grzbiecików wykleja się wewnątrz załamania wąskimi 4-milimetrowymi paskami. Rozerwane zewnętrzne kartki składek pozbawia się strzępów, odcinając krawędzie grzbietowe na nożykach, i dokleja do odpowiedniej szerokości paska papieru. Przy doklejaniu do paska smaruje się zawsze na szerokość 3 mm po stronie parzystej kartek i przykleja Po dwóch stronach paska z pozostawieniem odstępu równego szerokości odciętych poszarpanych brzegów. Odstęp sprawdzamy pod światło przed przycieraniem.

Sfazowane rozdarcia stron skleja się klejem po lekkim zwilżeniu brzegów. Papier rozszerzając się powoduje nałożenie na siebie krawędzi rozdartych, co może wystarczyć do ich sklejenia. Przy równych krawędziach rozdarcia smarujemy klajstrem na szerokość 2-3 mm dookoła uszkodzenia i naklejamy po obu stronach kartki cienką bibułkę. Bibułka musi być większa od miejsca uszkodzenia o 15 mm z każdej strony. Po wysuszeniu bibułki zdziera się w kierunku miejsc klejonych, uzyskując łagodne zrywanie się jej włókien aż do zaniku. Ten sposób reperacji nazywamy "do zdarcia". Po zerwaniu bibułki łatane miejsce wygładza się kostką przez papier. Ubytki uzupełnia się dobranym papierem przyklejonym "do zdarcia" lub łatką dopasowaną do ubytku, przy czym należy ostrym nożem sfazować brzegi kartki reperowanej i łatki. Wszystkie większe reperacje najlepiej jest wykonać po zwilżeniu łatanego obiektu i łatek między wilgotnymi bibułami. Ilustracje pojedyncze dokleja się do paseczków płótna lub papieru, którego szerokość musi wystarczyć na podłożenie pod grzbiecik składki, przy której je umieszczamy. Każde klejenie, po sprawdzeniu jego prawidłowości, przycieramy przez cienki karton, a następnie kładziemy między białe formatowe tektury do wysuszenia. W pół godziny po reperacji tektury zmieniamy na suche i po ponownym przyciśnięciu deskami zostawiamy na kilka godzin. Części składek i składki nie reperowane odkładamy kolejno na stos z boku stołu, aby przy kompletowaniu książki nie popełnić omyłek.

Kompletowanie książki. Karty reperowane wyjmuje się spomiędzy tektur i kolejno dołącza do składek. Załamanie użytych do reperacji pasków płóciennych wykonujemy za pomocą kostki i linii.
Przy starannych oprawach należy arkusze przeskładać, aby kolumny druku padały na siebie i przeciągnąć kostką w grzbiecie. Aby ułożone kartki nie rozsunęły się, na grzbiecie wykonujemy nacięcie nożyczkami. Cyrklem nastawionym wg najmniejszego górnego marginesu książki zaznaczamy jego szerokość na marginesach pozostałych składek i w nożycach obcinamy wg oznaczeń dla uzyskania w całej książce równego odstępu kolumny druku od górnego brzegu.
Reperowane grzbieciki bywają czasem znacznie pogrubione i wtedy muszą być zbite przed prasowaniem. Cztery składki równamy między twardymi tekturkami formatowymi i przyciskamy ich brzeg żłóbkowy w prasie lub krajarce. Płaską stroną młotka uderzamy wzdłuż grzbietu raz koło razu, przytrzymując trochę młotek po każdym uderzeniu (zbyt mocne uderzenie może spowodować "spalenie" grzbietu - skruszenie papieru). Po zbiciu całej książki możemy wzmocnić grzbieciki nie reperowanych uprzednio składek. Na cienki papier kładziemy posmarowany 3 milimetrowy pasek jawy, o gramaturze 40-60 g/m2, przykładamy do niego grzbiecik nie reperowanej składki i lamujemy za pomocą papieru.
Wyreperowana i skompletowana książka jest prasowana w ciągu trzech dni. Do prasy książkę układa się bardzo starannie. Między deski kładzie się zrównane w twardych tekturach lub blachach formatowych składki w ilości 5-6 sztuk. Paczki składek przegrodzone deskami muszą leżeć grzbietami na przemian raz w jedną, raz w drugą stronę, aby równomiernie zostały zaprasowane. Do pierwszych i ostatnich arkuszy należy dołączyć wykonane dzień wcześniej wyklejki i razem zaprasować. Do zwykłych opraw w płótno blok książki dzieli się na dwie lub więcej części, które przekłada się grzbietami na przemian i prasuje się razem pomiędzy deskami. Grzbiety i górne brzegi składek muszą być równomiernie cofnięte w głąb prasowanej paczki. Po wyjęciu z prasy książki kompletuje się i kontroluje ich ułożenie.

Opracowanie bloku książek. Z chwilą gdy uzyskaliśmy pewność, że książka, jest w całkowitym porządku, przystępujemy do narzynania grzbietów szycia i oklejania .
Przy szyciu ręcznym stosuje się przeważnie wyklejki podwijane pod pierwszy i ostatni arkusz. Po uszyciu, za pierwszym arkuszem znajduje się wychodząca spod niego zaginka, którą przyklejamy do drugiego arkusza. Książki układamy na brzegu stołu, otwieramy między pierwszym a drugim arkuszem i arkusz pierwszy opuszczamy poza krawędź stołu. Zaginka staje się łatwo dostępna. Smarujemy ją klejem, a nadmiar kleju ścieramy. Kładąc pierwszy arkusz na swoje miejsce, regulujemy dokładnie jego równe ułożenie względem grzbietu i górnego brzegu. Książki z przyklejoną zapinką wyklejki układa się w stos, chowając w głąb ich grzbiety. Książki z wyklejkami szytymi mają zapinkę znajdującą się przed pierwszym arkuszem. Aby nie przyklejać jej do pierwszego arkusza, przy szyciu wkłada się go w zapinkę z papieru. Przy tym rozwiązaniu skleja się ze sobą dwie zapinki. Szycie ręczne powoduje "narośnięcie" grzbietu, które likwidujemy przez zbicie młotkiem. Książkę zrównaną między twardymi tekturami zaprasowuje się brzegiem żłobkowym, pozostawiając swobodny dostęp do grzbietu. Płaską stroną młotka uderza się przez tekturę w grzbiet raz koło razu. Grzbieciki ulegają sprasowaniu, a nitki układają się wewnątrz arkuszy. Nie należy uderzać młotkiem na zewnątrz plątników, gdzie nie ma nitek. Grzbiet po tym zabiegu musi mieć jednakową szerokość. Rozluźnione w czasie zbijania sznurki lub tasiemki naciąga się ręcznie i przykleja do scyzur lub wyklejek.
Do obcinania na krajarce jednonożowej oznacza się na wyklejkach miejsca cięcia. Zasadą jest pozostawianie jak największych marginesów. Obcinamy najpierw brzeg żłobkowy całej partii oprawianych książek, zaczynając od największej.
Obcięcie dolnego brzegu książki musi być prostopadłe do grzbietu. Przy książkach formowanych z broszury obcinanej musimy stwierdzić czy góra była prawidłowo cięta, przy czym może zaistnieć konieczność obcinania dołu książki wg linii zaznaczonej ołówkiem na wyklejce. Przy oprawianiu broszury nie obcinanej, kąt miedzy górą książki a grzbietem jest minimalnie rozwarty z powodu odchyleń brzegu przy składaniu. Przy obcinaniu tych książek, po dosunięciu górnym brzegiem do oporu tylnego w krajarce, minimalnie rozchylamy od oporu górny brzeg książki przy grzbiecie. Równa płyta przyciskająca książki od góry zgniotłaby krawędzie grzbietu, deformując starannie wykonany blok. Aby tego uniknąć, przykleja się do niej klocki wykonane z białej tektury. Klocek z przodu prosty, z tyłu fazowany ma z prawego boku zaokrągloną fazę. Do obcięcia dolnego brzegu podsuwamy książkę pod klocek, układając grzbiet z prawej strony tuż przy fazie z boku. Po obcięciu: dolnego brzegu zaginamy wyklejkę, przykładając jej brzeg do grzbietu. Jeżeli róg dolny pada na róg grzbietowy, cięcie jest prawidłowe. Obracamy książkę i obcinamy brzeg górny. Przy książkach ze złożonymi mapami niedostatecznie przyciśnięty brzeg mógłby ulec poszarpaniu. Aby temu zapobiec, między kartki wkład się makulaturę, dosuwając ją do map. Ilość wypełniającej makulatury zależy od grubości złożonej mapy. Grzbiety książek wyokrągla się ręcznie lub maszynowo po uprzednim zwilżeniu Po ich równym ułożeniu się na stosach, przez środek krawędzi górnej grzbietu nakleja się zakładkę. Tasiemka rozłożona po przekątnej bloku książki musi wystawać poza jej brzegi. Kapitałkę nakleja się na pojedyncze książki. Po przyklejeniu brzeg kapitałki odcina się nożyczkami i podkleja luźne nitki. Na grzbiet nakleja się papierowy woreczek zachodzący na brzegi kapitałki.

Wykonanie okładek

Przycinanie tektur na okładki. Wymiary tektur bierze się z obciętego bloku książki przed wyokrągleniem grzbietu. Szerokość powinna być równa szerokości książki, wysokość równa wysokości książki z dodaniem przewidzianej szerokości kantu górnego i dolnego. Pożądane jest, aby kierunek włókien tektury był równoległy do grzbietu.

Przycinanie grzbietówki. Grzbietówkę do opraw w półpłótno i płótno przycina się z kartonu. Musi być przy tym bezwzględnie zachowany równoległy do wysokości kierunek włókien. Wysokość grzbietówki równa się wysokości okładek, a szerokość równa szerokości grzbietu książki po wyokrągleniu z dodaniem 1 mm z każdej strony.

Przycinanie płótna. Płótno decyduje w głównej mierze o trwałości oprawy. Powinno być elastyczne, mocne, trwałe i łatwe w obrabianiu. Zadaniem płótna przy oprawie wklejanej w okładkę jest połączenie grzbietówki z okładzinami z uwzględnieniem przegubu. Przegub, czyli odstęp pomiędzy grzbietówką a okładzinami, musi być elastyczny i zapewniać łatwe otwieranie okładki. Szerokość jego przy oprawach ręcznych jest równa dwóm grubościom użytej do oprawy tektury.

Zaciąganie rogów. Przy oprawach w półpłótno rogi zaciąga się przed łączeniem okładek z grzbietówką. Przy płótnach apreturowanych wykonuje się rogi proste lub okrągłe, a przy płótnach szarych rogi okrągłe.

Wykonanie okładki w całe płótno jest mniej pracochłonne, ale wymaga większych umiejętności i szybkości wykonania. Od równomiernego dwukrotnego posmarowania cienką warstwą kleju zależy wygląd zewnętrzny i trwałość przyklejenia.

Kolejne czynności przy oprawie w płótno i półpłótno

1.Przyjęcie zamówienia i omówienia rodzaju oprawy, techniki wykonania, rodzaju i koloru materiałów, zdobienia, futerału.
2. Ułożenie partii książek wg wielkości (od największej do najmniejszej).
3. Przejrzenie książek czy nie mają braków, koszulek itp.
4. Rozebranie książki na pojedyncze składki i oczyszczenie ich z kleju, resztek nici, drutów, "gwoździ" z kleju
w dziurkach po igle.
5. Wyprostowanie składek zagiętych ku przodowi przy grzbiecikach przez wyłamanie w odwrotnym kierunku.
6. Zaznaczenie na ilustracjach numeru stron, przy których są umieszczone.
7. Przycięcie obwoluty i okładki broszurowej i przyklejenie do nich przy grzbiecie paseczków płótna lub peluru.
8. Wyklejenie płótnem zewnętrznych kartek w arkuszach: 1, 2, przedostatnim i ostatnim.
9. Wyklejenie tych samych arkuszy wewnątrz pod nitkę.
10. Wzmocnienie paskami peluru rozerwanych w grzbiecie kartek.
11. Wyłatanie kartek rozdartych i ubytków.
12. Wykonanie wyklejek.
13. Dołączenie reperowanych kart do składek, doklejenie ilustracji.
14: Ułożenie książki i zaprasowanie wraz z wyklejkami.
15. Zaprasowanie w prasce i zaznaczenie miejsc do narzynania.
16. Narżnięcie piłką wgłębień na sznurki lub zaznaczenie nożem z dwóch stron tasiemek.
17. Skorygowanie książki.
18. Wyszywanie lub szycie "dwa za jeden".
19. Przyklejenie zaginek pierwszego i ostatniego arkusza.
20. Zbicie grzbietu, ściągnięcie sznurków i tasiemek, przyklejenie ich do wyklejek.
21. Oklejenie grzbietu klejem.
22. Obcięcie książki.
23. Wyokrąglenie grzbietu.
24. Malowanie, prószenie brzegów:
25. Naklejenie kapitałki i woreczka.
26. Wykonanie i zdobienie okładek.
27. Wklejenie w okładkę, podklejenie, zaprasowanie.
28. Przejrzenie książki, wypalenie przegubu.
29. Przekartkowanie książki.
30. Obwolutowanie, zapakowanie.

U w a g a: wszelkie klejenia suszyć wkładając reperowane kartki pomiędzy tektury!

OPRAWY SPECJALNE (SKRYPTY, DYPLOMY, PLANY itp.)

Odbitki powielaczowe oraz prace pisane na maszynie składają się z pojedynczych kartek. Oprawić je można kilkoma sposobami. Komplet przeznaczony do oprawy wyrównuje się przy marginesie górnym i z prawej strony, a następnie przycina w krajarce od strony grzbietowej w celu uzyskania jednakowej szerokości kart. Utworzony blok można zszyć drutem na blokówce i wkleić w czterozłamową okładkę kartonową. Do przyciętego w grzbiecie bloku dokłada się pojedyncze kartki z przodu i z tyłu z przyklejonymi przy grzbiecie paskami płóciennymi. Na paski przykleja się 10-milimetrowe listewki z kartonu. Poprzez listewki zbija się gwoździkami grzbiet, łącząc kartki w jeden blok. Przy zbijaniu brzeg żłobkowy musi być prasowany w prasie stołowej, krajarce lub przyciśnięty ciężarem. Miejsca gdzie mamy wbić gwoździe, musimy przedtem przebić częściowo stalowym szpilarkiem. Prace o małej objętości możemy zszyć nićmi przez uprzednio przebite dziurki w listwie grzbietowej. Do tak przygotowanego bloku wykonuje się okładkę z listwami przygrzbietowymi jak przy albumach. Grzbiet bloku wkleja się do grzbietu listew okładki. Po otworzeniu okładzin przykleja się do nich paski płótna i przykleja lusterka.

OPRAWY ORGANICZNE , W PÓŁSKÓREK I CAŁĄ SKÓRĘ

Oprawy organiczne, których technika jest oparta na wielowiekowej tradycji kunsztu introligatorskiego, są bardzo pracochłonne, ale zapewniają oprawionej książce największą trwałość. Po wielu doświadczeniach i próbach ustaliły się trzy zasadnicze typy oprawy, której podstawową cechą jest organiczne zespolenie bloku książki z okładką. Są to: oprawa uproszczona, oprawa z wolnym przegubem i oprawa z przegubem zwartym.

Oprawa uproszczona

Do tego rodzaju oprawy najlepiej nadaje się wyklejka konserwatorska ze scyzurą z papieru czerpanego. Szycie może być wykonane na tasiemki lub na wrzynane w grzbiet sznurki. Pożądane jest wszywanie książki. Przy szyciu pierwszych i ostatnich trzech arkuszy nici obejmujące na grzbiecie tasiemkę powinny być o siebie zaczepione. W plątniku nici nie przeciąga się przez pętle, a jedynie zaczepia za poprzednie połączenie arkuszy. Przed obcinaniem książki w krajarce obija się ją prowizorycznie.

Naginanie oporka. Na wyokrągloną książkę kładziemy deskę formatową sztorcowym brzegiem do grzbietu Odstęp deski od grzbietu szerokości 2-3 mm jest uzależniony od formatu książki. Obracamy książkę wraz z deską i po drugiej stronie przykładamy w ten sam sposób drugą deskę. Jeżeli deski przy ściśnięciu będą się odsuwały od oporka (trochę za bardzo naszyta książka) można nieco zwilżyć scyzurę. Tasiemki i roztrzepane uprzednia sznurki luźno zostawiamy na zewnątrz desek Prasę ręczną stawiamy prostopadle do brzegu stołu, wysuwając poza krawędź podstawę gwintu. Tak postawiona prasa stoi mocno na stole w pozycji dogodnej do pracy. Po opuszczeniu górnej belki przykręcamy lekko nakrętki i kontrolujemy ułożenie książki. Odstępy desek od grzbietu powinny być wszędzie jednakowe, boki prostopadłe do powierzchni desek, a żłobek i grzbiet powinny mieć symetryczne, ładne wyokrąglenie. Sztorcowe brzegi desek powinny być na jednej linii równoległej do belek prasy. Książki muszą być zaprasowane niezupełnie na środku, lecz trochę bliżej grzbietu.

Stojąc z boku prasy raz z jednej, raz z drugiej strony, uderzeniami młotka naginamy ku kantom desek grzbieciki początkowych, a następnie końcowych arkuszy książki. Grzbiet wyrównujemy, lekko uderzając płaską stroną młotka w środkowe arkusze, a następnie wąską stroną ustawioną równolegle do desek uderzamy wzdłuż grzbietu po pochylających się grzbiecikach. Przy prawidłowym naszyciu książki lekkie uderzenia utrwalają pochylenie grzbiecików pierwszego i ostatniego arkusza pod kątem 45°. Dokładne wyokrąglenie grzbietu poprawiamy płask stroną młotka, a następnie kostką wygładzamy grzbiet i wyrównujemy nachylenie oporka. Przy nabijaniu nie można bić młotkiem po zwięzach, aby nie poprzecinać nitek, i należy uważać, aby wszystkie grzbieciki biegły równolegle.

Przy oporkowaniu naszycie grzbietu jest rozłożone na boki i utrwalone w tej pozycji. Cały blok książki jest .prosty i płaski, okładka znajduje oparcie o oporek, a załamanie kartek ułatwia otwieranie książki.

Przygotowanie grzbietówki i tektur. Od chwili wyjęcia książki z prasy należy kłaść ją zawsze między deskami, wysuwając oponek poza ich krawędzie. Grzbietówkę przycinamy równą szerokości grzbietu między kantami oponka, a dłuższą o 20 mm od wysokości książki i naklejamy ją na środek paska natronu o tej samej wysokości, a szerokości większej od grzbietówki o 60 mm. Papier załamujemy na grzbietówkę tuż przy jej krawędziach, a następnie w odwrotną stronę w odległości równej załamaniu oponka na scyzurze. Grzbietówkę wyokrąglamy do kształtu grzbietu.

Tektury sklejamy dwóch warstw. Tektura od strony książki może być cieńsza lub równa grubości tektury wierzchniej. Łączna grubość po ułożeniu na bloku książki musi się równać wysokości oporka. Rozmiary tektury powinny być większe z trzech stron o 10 mm od wymiarów bloku. Okładziny sklejamy z dwóch warstw, pozostawiając jeden bok nie doklejony na szerokość 40 mm. Brzeg nie doklejony po wyschnięciu tektury równamy przycinając go.

Zawieszanie tektur. Pod scyzury podkładamy kawałek sztywnego niewrażliwego na wodę materiału (tworzywo sztuczne) lub papieru. Brzegi natronu wystające poza grzbietówkę smarujemy klejem. Chwytając prawą ręką blok książki od strony żłobkowej, lewą ręką nakładamy grzbietówkę. Po zrównaniu, jej brzegów z krawędziami oporka i wysunięciu po centymetrze poza górę i dół grzbietu, przesuwając palcami poprzez oporek, przyklejamy natron do scyzury. Po ułożeniu na desce obciągamy papier w kierunku żłobka, przyklejamy całą powierzchnię do scyzury i wciskamy w oporek. Grzbietówka powinna ściśle przylegać do grzbietu, a na scyzurze nie powinno być zmarszczek. Blok książki wkładamy w tektury dosunięte do oporka i w deskach zaprasowujemy w prasie. Po wyjęciu z prasy i podsuszeniu obcinamy scyzurę sklejoną z tasiemkami i natronem w odległości nie mniejszej niż 25 mm od oponka. Sklejone tektury rozchylamy w brzegu nie doklejonym i smarujemy wewnątrz po obu stronach klejem. Przesuwając ukośnie okładzinę ku grzbietowi książki, rozchylonymi brzegami tektury, obejmujemy scyzurę i wpuszczamy ją w głąb. Odległość krawędzi okładziny od krawędzi oporka ustalamy na dwie grubości tektur. Brzegi górne i dolne okładzin są równe z końcami grzbietówki. Całość prasujemy pomiędzy deskami, a po chwili wyjmujemy i dociskamy palcami sklejane miejsca wystające poza brzegi książki. Książkę z zawieszonymi okładzinami zostawiamy pod ciężarem do wyschnięcia.

Sztuczne więzy: Przy oprawach w skórę efekt dają uwypuklające się na grzbiecie zwięzy. Przy oprawie uproszczonej wpuszczanie sznurków w narżnięcia grzbietu jest konieczne, aby grzbietówka przyległa do grzbietu, a oryginalne zwięzy są niewidoczne. Dla upiększenia oprawy możemy zrobić zwięzy sztuczne (dawna nazwa: sztuczne bindy).

Zaciąganie półpłótna. Oprawa uproszczona jest stosowana przy książkach bibliotecznych i w tym przypadku grzbiet zaciąga się płótnem bez umieszczania sztucznych zwięzów lub przy półskórkach przy użyciu dość sztywnej skóry, np. świńskiej.

Zaciąganie półskórka. Przy oprawie w półskórek skórę zwilżamy po stronie licowej przegotowaną wodą, aby klajster nie przeniknął i nie pozostawił na niej plam. Książkę wkładamy w praskę i nakładamy grzbiet ze skóry. Po równym jego ułożeniu poduszkami u nasady dużych palców obciągamy skórę na okładziny, aby uwidoczniły się zwięzy, a skóra wokół nich przylgnęła do grzbietówki. Dużym ułatwieniem przy kształtowaniu grzbietu są specjalne kleszcze, którymi ściskamy zwięzy jednocześnie z obu stron.

Zaciąganie w całe płótno i skórę wykonuje się tym samym sposobem, co przy zaciąganiu grzbietu. Przy płótnie różnica polega tylko na konieczności szybszej pracy. Przy płótnie smarowanym klejem wysychające podwinięcia smarujemy gęstym klajstrem. Po wstępnym przyklejeniu skóry na grzbiecie, wyjmujemy książkę z prasy, przyklejamy i przycieramy boki. Książkę ponownie zaprasowujemy pomiędzy gładkimi tekturami w prasie i wykańczamy grzbiet. W czasie zaciągania skóry obowiązuje maksymalna czystość. Wszystkie narzędzia muszą być umyte. Skóry niewolno dotykać stalowymi przedmiotami i kłaść nadrukowanej makulaturze.

Podklejanie okładzin książki. Po otworzeniu okładziny dopasowujemy wyklejki. Biorąc spod uwagę rozciąganie się papieru, przycinamy nieco jej brzegi. Po posmarowaniu klajstrem wyklejki natychmiast zamyka się książkę i zaprasowuje na chwilkę.

Wykończenie książki: Oprawioną książkę dokładnie przeglądamy. Wyklejki w razie konieczności przycinamy nożem, a odcięte brzegi zwilżamy pędzelek i usuwamy kostką. Książkę dokładnie kartkujemy.

Oprawa z wolnym przegubem

W poprzednio opisanej oprawie oporek nabity był pod kątem 45°, a tektury odsunięte od krawędzi oporka o dwie grubości okładziny. Przegub jest elastyczny i materiał zaklejany na grzbiet zagina się na szerokości 2-4 mm. Przegub taki nazywamy przegubem wolnym w odróżnieniu od przegubu zwartego, przy którym oporek jest nabity pod kątem 90° a okładziny dochodzą bezpośrednio do niego. Uproszczenie oprawy polegało na zastosowaniu grzbietówki łączonej papierem ze scyzurą i sznurkami lub tasiemkami. Przy oprawie uproszczonej zastosowany był przegub wolny i grzbiet wolny. Oprawa z wolnym przegubem przy podobnej technice zawieszenia okładek ma przyklejone płótno lub skórę bezpośrednio na grzbiet. Do zaciągania płótnem przygotowanie bloku książki łącznie z oporkowaniem jest takie samo jak przy oprawie uproszczonej.

Oprawa z przegubem zwartym.

Ten typ oprawy stosuje się przy oprawach w skórę i półskórek. Szyć można na tasiemki lub na sznurki systemem ,na okrętkę". Grubość tektur musi w tym przypadku być bardzo dokładnie wymierzona i równać się wysokości oporka.

Półskórek introligatorski

Półskórek introligatorski jest pośrednim typem między oprawą ze zwartym przegubem a książką wklejaną w okładkę. Wyklejka jest wzmocniona płótnem ze scyzurą lub z widocznym falcem i scyzurą. Szyje się na wpuszczane w grzbiet sznurki. Pod scyzurę jest wszywana makulatura. Grzbiet jest oporkowany pod kątem 90°. Okładziny przycięte do formatu książki są dosunięte do oporka i przyklejone do scyzury. Roztrzepane sznurki przykleja się bezpośrednio na wierzch okładzin. Kapitałka może być szyta lub fabryczna. Na grzbietówkę przyciętą z kartonu przykleja się sztuczne zwięzy. Skórę smaruje się klajstrem wyłącznie w miejscu, gdzie będzie naklejona grzbietówka (pociągnięta cienką warstwą, kleju). Po położeniu grzbietówki na skórę i odwróceniu jej, są wyrabiane zwięzy. Wyschnięty grzbiet złoci się na prasie do złocenia.

Po wyokrągleniu grzbietówki boki i podwinięcia skóry smaruje się klajstrem. Po ułożeniu grzbietówki na grzbiet książki przykleja się skórę, do tektur, podwija i wyrabia kapitałkę ze skóry. Po obleczeniu okładzin usuwa się arkusz makulatury, oczyszcza oporek i kant okładziny z resztek papieru, smaruje falc płócienny i przykleja go do brzegów przygrzbietowych okładki. Zamiast falcu płóciennego można wkleić pasek skóry zachodzący na wyklejkę i okładzinę.. Na okładzinę przykleja się lusterko z papieru, a przy falcu ze skóry na lusterko i wyklejkę przykleja się papier ręcznie barwiony. Książkę można też wykleić papierem, przyklejając go do okładzin, oporka i wyklejki. W tym przypadku część papieru przyklejana do okładziny jest przycięta dokładnie, a część zachodząca na wyklejkę docinana po wyschnięciu sklejenia. Wykończenie książki polega na przejrzeniu i dwukrotnym przekartkowaniu. Przy oprawie w całą skórę postępujemy identycznie, zwracając uwagę na staranne przygotowanie skóry i zwilżenie jej w czasie pracy.

SKÓRA

W introligatorstwie używa się skór kozłowych, cielęcych barach i świńskich. Skóry garbowane roślinnymi środkami garbującymi są miękkie, ciągliwe i elastyczne. Barwienie w kąpielach zapewnia przenikanie barwnika w głąb skóry. Podcinanie ich i zaciąganie nie przedstawia specjalnych trudności. Tłoczenie "na ślepo" na lekko wilgotnej skórze daje piękne wyniki, pozostawiając wgłębienia w przyciemnionym naturalnym kolorze skóry (narzędzie musi być nagrzane do 40°C i przyciśnięte przed tłoczeniem do woskowanej skorki). Pod złoto stosuje się grunt białkowy.

Skóry garbowane środkami mineralnymi są sztywne, dość twarde i mają większą odporność na wodę. Po barwieniu w kąpielach są natryskiwane powierzchniowo farbami kryjącymi i bywają lakierowane. Naturalne lico skóry zostaje zakryte, przez co skóra ma nużący jednolity kolor. Podcinanie tych skór jest bardzo trudne, przy obciąganiu grzbietu skóra nie układa się gładko wokół zwięzów, powstają zmarszczki w przegubie. Klejona skóra powoli rozszerza się i po pewnym czasie mogą powstać sfałdowania, które na bieżąco trzeba przycierać. Aby uzyskać przyklejenie na grzbiecie przy zwięzach, trzeba czasem przewiązać grzbiet sznurkiem.

Przygotowanie skóry.

Skóra jest wyraźnie zróżnicowana pod względem grubości, spoistości i układu żyłek zdobiących naturalną powierzchnię itp. Przy krojeniu jej na oprawy trzeba brać pod uwagę kierunek jej ciągliwości. Grzbiet skóry trudno jest podcinać i przy skórach w kolorze naturalnym jest on nieco ciemniejszy. Boki są zwięzłe, w miarę równe, a pachy miękkie i dwojące się. Przycinając skórę na oprawy w całą skórę najlepiej jest dodawać boki, półskórki kroimy z pozostałości, a rogi ze ścinków skóry. Grzbiet przy grubych skórach musimy równomiernie zeszlifowane, aby uzyskać w miarę cienki materiał, podatny do obciągania na zwięzach. Można to wykonać nożem do skóry lub specjalnym malutkim hebelkiem rymarskim. Brzeg skóry dochodzący do końca grzbietu powinien być wystarczająco mocny, aby nie pękł przy rogach okładki po jej otworzeniu. Brzegi zachodzące na okładziny przy półskórkach podcina się fazą płaską do zaniku. Rożki podcina się ze wszystkich storn, pozostawiając dość mocną skórę w rogu, a cienką w miejscach nakładanych na siebie.

Jeśli masz pytania lub uwagi, napisz do administratora witryny.